ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കൂ, മഹർഷേ. സംസ്കൃത വ്യാകരണത്തിന്റെ ഗഹനതയിലേക്കുള്ള ഒരു വിശദമായ വിശദീകരണം ഇവിടെ ആരംഭിക്കുന്നു. ആദ്യത്തെത് സ്വൗജസഃ എന്നാണു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്—ഇത് പ്രാതിപദിക സ്വഭാവമുള്ളതാണു. പ്രാതിപദികം എന്നത് അർത്ഥമുള്ളതും, ധാതിയും പ്രത്യയവും ഇല്ലാത്തതുമാണ്. രണ്ടാം വിവക്തി കർമണീ എന്നാണു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്, ഇടയിൽ മറ്റൊരു ഘടകം ചേർന്നാൽ. ഏതെങ്കിലും പ്രവർത്തി ചെയ്യുന്നവൻ, അവൻ തന്നെയാണ് കർത്താവ്, അഥവാ പ്രവർത്തകൻ. ദാനം നൽകാനുള്ള ഉദ്ദേശം ഏവർക്കാണോ, അവൻ തന്നെയാണ് പ്രതിഗ്രാഹകൻ, അഥവാ സ്വീകരകൻ. ഏതൊന്നോ പുറത്ത് പോകുന്നത്, ആരാലോ എടുത്തു പോകപ്പെടുന്നത്, അല്ലെങ്കിൽ ആരിൽ നിന്നോ എടുത്തു പോകുന്നത്—ഇവയൊക്കെ ആസ്ഥാനം (ലോകുസ്) സൂചിപ്പിക്കാൻ ഏഴാമത്തെ വിവക്തി 'ങി'യും 'സു'വുമൊത്ത് ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. ആഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നതോ ആഗ്രഹിക്കപ്പെടാത്തതോ, അതാണ് അപാദാനം, അഥവാ ഉത്ഭവം. ഈ ഘടകങ്ങളോടൊപ്പം ചേർന്ന്, കർമ്മപ്രവചനീയ പദങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ രണ്ടാം വിവക്തി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. ഇടനിലക്കാരിൽ, കൂടെചേരൽ അർത്ഥത്തിലും കുറവ് സൂചിപ്പിക്കാനും 'ഉപ' എന്ന പ്രയോഗം കാണാം. ജഡവസ്തുക്കളിൽ മനസ്സിലാവുന്ന പ്രവൃത്തി അർത്ഥത്തിലും അവഗണനയിലും രണ്ട് വിവക്തികൾ ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. നാലാമത്തെ വിവക്തി ഉദ്ദേശ്യത്തിനും 'തും' പ്രത്യയത്തിന്റെ അർത്ഥത്തിലും ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഏഴാമത്തെ വിവക്തി കാലത്തെയും അവസ്ഥയെയും സൂചിപ്പിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതിൽ ആറാമത്തെ വിവക്തിയും ഉപയോഗിക്കാം. വിശേഷണം സൂചിപ്പിക്കാൻ രണ്ട് വിവക്തികൾ ഉപയോഗിക്കാം; കാരണമെന്ന അർത്ഥത്തിൽ ആറാമത്തെ വിവക്തി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. ഹാനി സൂചിപ്പിക്കുന്ന ക്രിയാപദങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, ഉപാധിയിലൂടെയോ കർത്താവിനാലോ ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തികൾക്ക് ഈ വിവക്തികൾ അനുയോജ്യമാണ്. 'ഭൂ' തുടങ്ങിയ ക്രിയാപദങ്ങളിൽ പത്ത് ലകാരങ്ങൾ—കാലങ്ങളും ഭാവങ്ങളും—ഉണ്ടെന്ന് അറിയണം. 'മി', 'വസ്', 'മസ്', 'സഃ' എന്നിവ ആത്മനേപദത്തിൽപ്പെടും; 'പാ', 'നാ', 'മ്', 'പ', 'നെ', 'ദം' എന്നിവ പരസ്മൈപദത്തിൽപ്പെടുന്നു. 'എ', 'വഹേ', 'മഹ' എന്നി പ്രത്യയങ്ങൾ പ്രധാനമായും അന്യപദങ്ങളിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് വിധിലിംഗം തുടങ്ങിയ ഭാവങ്ങളിൽ കാണാം. 'യുഷ്മദ്' എന്നത് മധ്യപുരുഷം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, 'അസ്മദ്' എന്നത് പ്രഥമപുരുഷം. 'ലറ്റ്' എന്ന ലകാരം വർത്തമാനകാലത്തിനും ഇന്നല്ലാത്ത ഭൂതകാലത്തിനും ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. വിധിലിംഗം മുതലായ ഭാവങ്ങളും ആശീർവാദഭാവവും രണ്ടുതരമായിരിക്കുന്നു, മഹർഷേ. ഭാവി സൂചിപ്പിക്കാൻ 'ളട്' ലകാരമാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്, പക്ഷേ ധാതുവിൽ ഭാവി അർത്ഥം നേരിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ വേറെയാകാം. പൂർണ്ണഭൂതകാലം സംഹിത മുതലായ ഉദാഹരണങ്ങളിലൂടെ കാണിക്കുന്നു. 'ഹോതൃ', 'കാര', 'സേയം', 'ലാങ്ങലീ', 'ഷാ' എന്നിവയും പരമ്പരാഗതമായി സ്വീകരിക്കപ്പെട്ട രൂപങ്ങളാണ്. മഹർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായോനെ, 'ശീതാർത്ഥ', 'സേന്ദ്ര', 'സൗകാര' എന്നിവയും അത്തരത്തിലുള്ള രൂപങ്ങളാണ്. ഈ പ്രാരംഭ രൂപങ്ങൾ വിഷ്ണുവിനാണ്; അതിനാൽ ഹോമം ഗുരുവിന്റെ താഴെ വയ്ക്കപ്പെടുന്നു. 'ശൗരീ', 'എതൗ' എന്നിവ വിഷ്ണുവിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; 'ഇമൗ' ദുർഗയെ; 'അമൂ' ഞങ്ങളെ; 'അർജുനഃ' അതുപോലെയാണ്. 'ഷഡ്' എന്നത് ആറിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; 'ഷൺമാതരഃ' ആറു മാതാക്കളാണ്; 'വാക്ചുര', 'വാഗ്ദസ്രിതാ' എന്നിവയും അത്തരത്തിലാണു. 'പ്രശ്ന' ഹരിയുടെ ആറാം രൂപമാണ്; 'കൃഷ്ണഷ്ടീക' എന്നതും അത്തരം ഒരു പദമാണ്. "നീ ചക്രധാരിയാണു, നീ കള്ളനാണു, നീ ബലവാനുമാണ്" എന്നിങ്ങനെ പറയുന്നു. അവൾ ശക്തികളെ ഗംഗയായി കണക്കാക്കുന്നു; ഹരി വെട്ടിയാൽ മരണമാണ്; ശിവൻ വെട്ടിയാൽ സംഹാരമാണ്. മുടി കാണപ്പെടുന്നു; ഇവിടെ ദുർബലർ ഉറങ്ങുന്നു; ഇവ ആഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നതാണ്, അതിനാലാണ്. ഇദ്ദേഹം ശാരംഗബാണം ധരിച്ചവനാണ്; ഇദ്ദേഹം രാമനാണ്; ഇങ്ങനെ ഈ സമാഹാരം പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. എന്റെ മനസ്സ് രാമനിൽ ആനന്ദിക്കുന്നു—സുതാരമായും വിശുദ്ധമായും. രാമാ, ഞാൻ നിനക്കു നമസ്കരിക്കുന്നു. ഗോപന്മാരെ തുടങ്ങി എല്ലാവരും സുഹൃത്തുക്കളാണ്; ഹരിയാണ് ഭർത്താവു. കുറ്റമില്ലാതെ, പശുവിന്റെ അവയവങ്ങളോടെയും രണ്ട്, മൂന്ന്, നാലും അങ്ങനെ കാണപ്പെടുന്നു. എട്ട്, മഹർഷേ, ഈ ചക്രവർത്തിയാണു—ചഞ്ചലമായ രൂപവും മനസ്സുമുള്ളവൻ. ഉശനസ്, ആവി എന്നിവ പുരുഷനിൽ ഉണ്ട്; അവർ ചുവപ്പാണ്, അവസാനത്തിന്റെ ചിഹ്നമുള്ളവരാണ്. പശു, തോണി, രൂപങ്ങൾ, പാൽ, വിശപ്പ്, ആകാശം, ചിലപ്പോൾ ജ്ഞാനം—ഇവയൊക്കെ ഇവിടെ പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. നേതാവ്, ജലം, വാക്ക്, അങ്ങനെ തന്നെ കർത്താവ്, അതിലധികം, കാറ്റ്—ഇവയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ഇങ്ങനെ, മഹർഷേ, വ്യാകരണത്തിന്റെ ഗഹനമായ സങ്കേതങ്ങൾ, ഉദാഹരണങ്ങൾ, രൂപങ്ങൾ, അർത്ഥങ്ങൾ എന്നിവ ക്രമമായി വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നു.