ശൃംഗാരഭരിതമായ സംഗീതശാസ്ത്രത്തിന്റെ മഹത്തായ ഗാഥയിൽ, ഓരോ സ്വരത്തിന്റെയും പ്രത്യേകതകളും മഹത്വവും വിവരിക്കപ്പെടുന്നു. സഞ്ജ എന്ന സ്വരത്തിൽ ഉത്തരംമന്ദ്രാ എന്നത് കാണപ്പെടുന്നു; ഋഷഭയിൽ അഭിരൂഹതാ എന്നത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. മധ്യമസ്വരത്തിൽ, സൗവീരയും ഹൃഷികയും അഞ്ചാമത്തെ സ്വരത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. നിഷാദത്തിൽ രാജനീ എന്നത് അറിയപ്പെടണം; ഋഷിമാരുടെ ഏഴ് മൂർച്ചനകളും ഉണ്ട്. അതുപോലെ തന്നെ, പിതൃമാരുടെയും യക്ഷന്മാരുടെയും ഏഴ് മൂർച്ചനകൾ ഉണ്ടെന്നതിൽ സംശയമില്ല. ദേവതകൾക്ക് സന്തോഷം നൽകുന്നത് സഞ്ജസ്വരമാണ്, ഋഷിമാരെ പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നത് ഋഷഭസ്വരമാണ്. അഞ്ചാമത്തെ സ്വരം ദേവന്മാർക്കും പിതൃമാർക്കും ഋഷിമാർക്കും പ്രിയമാണ്. പാട്ടിന്റെ ഗുണങ്ങളും രീതികളും പത്തായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു: കാകസ്വര, മൂർദ്ധഗതം, ശരിയായ സ്ഥാനമില്ലാത്തവ എന്നിവയാണ് അവയിൽ ചിലത്. അലസമായതും താളമില്ലാത്തതും പാടലിലെ പതിനാലു ദോഷങ്ങളാണ്. ഭാഗ്യവാന്മാർ മാധുര്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; മറ്റുള്ളവർ ഉയർച്ചയാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ഗാന്ധാരസ്വരം പൊൻനിറത്തിലാണ്; മധ്യമം മല്ലികപൂവിന്റെ നിറംപോലെയാണ്. നിഷാദം എല്ലാ വർഗ്ഗങ്ങൾക്കും അനുയോജ്യമായതായാണ് കണക്കാക്കുന്നത്; ഇവയാണ് സ്വരവർണ്ണങ്ങളുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ. ഋഷഭവും ധൈവതവും രണ്ടും ക്ഷത്രിയരായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. സൂദ്രസ്ഥാനം അർദ്ധനിയമത്തിലൂടെ നിർണയിക്കപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ ച്യുതാവസ്ഥയിൽ സംശയമില്ല. മധ്യസ്വരത്തിൽ താഴ്ന്നപ്പോൾ, നിഷാദം സഞ്ജവ വർഗ്ഗത്തിൽപ്പെടുന്നതായി തിരിച്ചറിയണം. ഋഷഭവും നിഷാദവും ചേർന്നാൽ, അതാണ് അത്തരം അഞ്ചാമത്തേതെന്ന് അറിയണം. ധൈവതത്തിന്റെ ദൗർബല്യത്തെ കാരണം അതിനെ മധ്യമഗ്രാമം എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ധൈവതം ഉണരുമ്പോൾ അതിനെ സഞ്ജയാമം എന്ന് പറയുന്നു. അതിനെ സാധാരിതം എന്ന് അറിയണം; അഞ്ചാമത്തെ സ്വരം കൈശികം എന്ന് വിളിക്കുന്നു. വിശ്രമസ്ഥാനം മധ്യമത്തിൽ ആയതിനാൽ അതിനെ കൈശികമധ്യമം എന്ന് പറയുന്നു. കൈശികം മധ്യമഗ്രാമത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിച്ചതെന്ന് കശ്യപൻ പ്രഖ്യാപിച്ചു. ‘വേതി’ എന്നത് വാദ്യോപകരണത്തിന്റെ പേരാണ്; അത് ഗന്ധർവന്മാരുടെ ആനന്ദമാണ്. രണ്ടാമത്തേതാണ് ഗാന്ധാരവും, മൂന്നാമത്തേതാണ് ഋഷഭം. ആറാമത്തേതാണ് നിഷാദം, ഏഴാമത്തേതാണ് അഞ്ചമം. ആട്ടിൽ ഗാന്ധാരസ്വരം ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നു; ക്രാഞ്ചപക്ഷി മധ്യമം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. കുതിര ധൈവതം ഉച്ചരിക്കുന്നു; ആന നിഷാദം ഉച്ചരിക്കുന്നു. ഗാന്ധാരസ്വരം നാസികയിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്; മധ്യമം വക്ഷസ്ഥലത്തിൽ നിന്നാണ്. ധൈവതം തലമുടിയിൽ നിന്നാണ് അറിയേണ്ടത്; നിഷാദം ശരീരത്തിലെ എല്ലാ സന്ധികളിൽ നിന്നുമാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. സഞ്ജത്തിൽ നിന്നാണ് സഞ്ജ എന്ന പേര് ലഭിച്ചത്. കാളയുടെ ശബ്ദംപോലെയാണ് ഋഷഭം, അതിനാൽ അതിന് ആ പേര്. ശുദ്ധഗാന്ധാരം സുഗന്ധം വഹിക്കുന്നതിനാൽ ആ പേര് ലഭിച്ചു. മധ്യസ്വരം നാഭിയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതിനാൽ അതിന് മധ്യത്വം ലഭിക്കുന്നു. അഞ്ചു സ്ഥാനങ്ങളിൽ നിന്നാണ് അഞ്ചമം ഉത്ഭവിക്കുന്നത്; അതിനാൽ അതിന്റെ ‘അഞ്ചത്വം’ ഉറപ്പാണ്. മറ്റു അഞ്ച് സ്വരങ്ങളും അങ്ങനെ തന്നെ അഞ്ചു സ്ഥാനങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. സഞ്ജസ്വരം അഗ്നിയിൽ പാടപ്പെടുന്നു; ഋഷഭം ബ്രഹ്മണിൽ ആണെന്ന് പറയുന്നു. അഞ്ചാമത്തെ സ്വരം നിങ്ങൾ പാടുന്നു; അതിനാൽ അതിനെ അങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കണം. ആദ്യസ്വരത്തിന്റെ ദേവത ബ്രഹ്മാവാണ്; സഞ്ജയുടെ ദേവതയും ബ്രഹ്മാവാണ് എന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു. പശുക്കൾക്ക് നയിക്കപ്പെടുമ്പോൾ സന്തോഷം ഉണ്ടാകുന്നു; അതിനാൽ ഗാന്ധാരസ്വരത്തിന് ആ പേര് ലഭിച്ചു. അഞ്ചാമത്തെ സ്വരത്തിന്റെ ദേവത സോമനാണ്, ബ്രഹ്മരാത്രാസുകൾ പറയുന്നതുപോലെ. കാരണം, അതിന് മുമ്പ് ഉദിച്ച സ്വരങ്ങളെ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നതാണ് അതിന്റെ പ്രത്യേകത.