രാജാവ് ആ ഗൗരവമായ ചിന്തകളിൽ മുഴുകിയപ്പോൾ, തന്റെ മനസ്സിൽ സംശയങ്ങൾ ഉയർന്നു. "ഇങ്ങനെ ആണെങ്കിൽ, അറിവിനോ, പഠനത്തിനോ, തപസ്സിനോ, ശക്തിക്കോ എന്ത് പ്രയോജനം?" എന്നായിരുന്നു അവന്റെ ചോദ്യങ്ങൾ. "സാധാരണ ജനങ്ങൾ തമ്മിൽ പോലും മറ്റൊരാളാൽ കഷ്ടം അനുഭവിക്കേണ്ടി വരികയാണല്ലോ. ശരീരത്തെ വടികൊണ്ട് അടിച്ചാൽ അത് വീണ്ടും വീണ്ടും തിരിച്ചുവരുന്നതുപോലെ, മാസങ്ങളും വർഷങ്ങളും, തിഷ്യ നക്ഷത്രവും, തണുപ്പ്-ചൂട് എന്നിവയും, സുഖദുഃഖങ്ങളും—all ഇതെല്ലാം മരണത്താൽ നശിച്ചുപോകുന്നു, വയസ്സിന്റെ ഭാരംകൊണ്ട് കീഴടക്കപ്പെടുന്നു. ശരീരത്തിലെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്സ്, പ്രാണവായു, രക്തം, മാംസം, അസ്ഥി—ഇവയും ലോകവ്യവഹാരങ്ങൾ ക്രമീകരിക്കുന്നവയും, ദാനധർമ്മഫലങ്ങളുടെ പ്രാപ്തിയും—ഇതൊക്കെയും മനസ്സിൽ ആലോചിക്കേണ്ട കാരണങ്ങളാണ്. ഇവയെക്കുറിച്ച് ആലോചിച്ചു ശരിയായി സംസാരിക്കുന്നവർക്കു പോലും, ഈ ദുരിതങ്ങൾ എല്ലാം ബാധിക്കുന്നു. ആനയെ ആനപ്പാഗ് എങ്ങനെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നുവോ, അതുപോലെ ദുരന്തങ്ങൾ മനുഷ്യരെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നു. വലിയ ദുഃഖങ്ങൾ നേരിടുമ്പോൾ, സുഖം ഉപേക്ഷിച്ച് മരണത്തിന്റെ അധീനതയിലേക്കാണ് എല്ലാവരും പോകുന്നത്. ഒരാൾ പോകുമ്പോൾ, അവൻ എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് ഒരു നിമിഷം കൊണ്ട് പോകുന്നു, പിന്നെ തിരികെ വരാറില്ല. ഇതു കാണുമ്പോൾ എങ്ങനെ ആനന്ദം ഉണ്ടാകുമെന്നു ചോദിക്കാം? ഈ നശ്വരതയിലും ശാന്തി ഇല്ലല്ലോ. ഇത് കണ്ട രാജാവ് അതീവ ആശ്ചര്യചകിതനായി വീണ്ടും ചോദിച്ചു: "ഇങ്ങനെ ആണെങ്കിൽ, അജ്ഞാനത്തിനോ ജ്ഞാനത്തിനോ എന്ത് പ്രയോജനം? ഒരാൾ അശ്രദ്ധയോടെയോ ജാഗ്രതയോടെയോ ജീവിച്ചാലും എന്താണ് വ്യത്യാസം? ആര്ക്കുവേണ്ടിയാണ് പ്രവർത്തനം ചെയ്യേണ്ടത്? യഥാർത്ഥത്തിൽ എന്താണ് ഉചിതമായ തീരുമാനം?" അപ്പോൾ മഹർഷി പഞ്ചശിഖൻ, സാന്ത്വനപൂർവം പറഞ്ഞു: "ഇതും ശരീരവും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സും ചേർന്നൊരു സംയോജനമാണ്. ജലം, ആകാശം, വായു, അഗ്നി, ഭൂമി—ഇവയാണ് അഞ്ചു മൂലഘടകങ്ങൾ. ആകാശം, വായു, ചൂട്, ഈർപ്പം, ഭൂമി—ഇവയിലൂടെയാണ് ശരീരത്തിന്റെ ഘടന. ജ്ഞാനം, ചൂട്, വായു—ഇവയാണ് ശരീരത്തിന്റെ പ്രധാന ഘടകങ്ങൾ. പ്രാണനും അപാനനും, മാറ്റവും, ശരീരഘടകങ്ങളും ഇവയിൽ ഉത്ഭവിക്കുന്നു. ഇവയിൽ അഞ്ചെണ്ണം—ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ—മനസ്സിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇവ സുഖവും ദുഃഖവും, അതല്ലാത്തതും ആയി അറിയപ്പെടുന്നു. ഈ അഞ്ചു ഉത്തമ ഗുണങ്ങൾ ജ്ഞാനലാഭത്തിനായി മരണത്തോളം നിലനിൽക്കും. അതാണ് പരമശുദ്ധി, അക്ഷയമായ മഹാബുദ്ധി. യുക്തിയില്ലാത്ത ദർശനത്തിലൂടെ അനന്തമായ ദുഃഖം അവസാനിക്കുന്നില്ല. ഈ ദുഃഖപ്രവാഹം എന്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്? മോക്ഷത്തിനായി ഞാൻ പറയുന്നതു കേൾക്കൂ. സത്യമല്ലാത്തതിൽ എപ്പോഴും വഴിതെറ്റുന്നവർക്ക്, ദുരിതം ദുഃഖവും അന്ധകാരവും നൽകുന്നു. സുഖം ഉപേക്ഷിക്കുന്നതാണു തപസ്സ്; പൂർണ്ണമായ സംയമനത്തിലാണ് യോഗം പൂർത്തിയാകുന്നത്. ദുഃഖം നീക്കുന്നതിനായി ഇങ്ങനെയുള്ള സംയമനം ദുരിതങ്ങളിൽ നിന്ന് മോക്ഷം നേടാൻ കാരണമാവുന്നു. ഇപ്പോൾ ഞാൻ ആറെണ്ണവും അഞ്ചു കര്മ്മേന്ദ്രിയങ്ങളെയും വിശദീകരിക്കാം. ഉത്പാദനം, വാക്ക്, പിടിക്കൽ, ചലനം, വിസർജനം—ഇവയാണ് കര്മ്മേന്ദ്രിയങ്ങൾ. ബുദ്ധിയും മനസ്സും ചേർന്ന് ഇവ പതിനൊന്നും ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. സ്പർശം, രൂപം, രുചി, ഗന്ധം—ഇവയിലൂടെയും ഈ മൂന്നിരൂപാവസ്ഥ ക്രമമായി ഉത്ഭവിക്കുന്നു. അതിലൂടെയാണ് ത്രയീ വേദങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നത്, എല്ലാം സാധ്യമാകുന്നത്." ഇങ്ങനെ മഹർഷി പഞ്ചശിഖൻ രാജാവിന്റെ സംശയങ്ങൾക്ക് ദീർഘവും ഗൗരവവുമുള്ള ഉത്തരം നൽകി, ജീവന്റെ നിസ്സാരതയും, ശരീരഘടനയും, മോക്ഷത്തിനുള്ള മാർഗ്ഗവും വിശദീകരിച്ചു.