ഭ്രമം മൂലം, ഒരാൾ തന്നെ തന്നെയാണ് ആത്മാവ് എന്ന് കരുതി, അതാണ് പരമമായ ദർശനം അല്ലെന്ന് പണ്ഡിതർ പറയുന്നു. ഒരു രാജാവു തൻറെ ദേഹത്തിന് വാർദ്ധക്യവും മരണവും വരില്ലെന്നു വിചാരിക്കുന്നതുപോലെ, മനുഷ്യനും അതുപോലെ തന്നെ തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നു. ഈ ലോകജീവിതത്തിന്റെ ഗതിയെക്കുറിച്ച് ഉറപ്പോടെ ആരാണ് പറയാൻ കഴിയുക? കാരണം, അനുഭവവും ശാസ്ത്രവുമെല്ലാം തമ്മിൽ വൈരുദ്ധ്യത്തിലാണ്, വിധി എന്നതും നിർണ്ണയിക്കാൻ കഴിയാത്തതുമാണ്. നാസ്തികരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ, ശരീരത്തിനായി വേറൊരു ആത്മാവ് ഇല്ല. എന്നാൽ, പൂർവ്വജന്മങ്ങളുടെ സ്മരണം, കാന്തികശില, സൂര്യകാന്തം, വെള്ളം ആഗിരണം ചെയ്യുന്നത്—ഇവയും മരണാനന്തരം കർമ്മങ്ങൾ അവസാനിക്കുന്നത്—ഇവയെല്ലാം ആത്മാവിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിന് തെളിവുകളായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. മനസ്സിലാകാത്തത് പ്രകടമായതുമായി യാതൊരു സാമ്യവുമില്ല; അതിനാൽ അവയെ തിരിച്ചറിയാനാവില്ല. മനസ്സു നശിക്കുകയും ദഹിക്കുകയും ചെയുമ്പോൾ, അതും മരണത്തിന്റെ സ്വഭാവം സ്വീകരിക്കുന്നു. രൂപം, ജനനം, ശ്രവണം, അർത്ഥം എന്നിവയാൽ മറ്റൊന്നിനെ കണ്ടെത്തുമ്പോൾ, അതിനാൽ തന്നെ, ജ്ഞാനം, പഠനം, തപസ്സു, ബലം—ഇവയ്ക്കെന്ത് പ്രയോജനം? ഈ ലോകത്തിൽ സാധാരണ ജനങ്ങൾക്കു മറ്റൊരാളിൽ നിന്ന് ദു:ഖം അനുഭവിക്കേണ്ടി വരും. ശരീരം തടി കൊണ്ടു അടിക്കപ്പെട്ടാൽ വീണ്ടും ഉയിർത്തെഴുന്നേൽക്കുന്നതുപോലെയാണ് അവസ്ഥ. മാസങ്ങളും വർഷങ്ങളും, തിഷ്യ നക്ഷത്രം, ഉഷ്ണവും തണുപ്പും, സുഖവും ദു:ഖവും—ഇവയെല്ലാം മരണത്താൽ നശിക്കുകയും, വാർദ്ധക്യത്തിൽ കീഴ്പ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്സ്, പ്രാണവായു, രക്തം, മാംസം, അസ്ഥി—ഇവയെല്ലാം ലോകവ്യവഹാരങ്ങളുടെ ക്രമീകരണവും, ധർമ്മവും ദാനവും കൊണ്ടുള്ള ഫലലാപനവും—ഇതെല്ലാം മനസ്സിൽ ആലോചിക്കപ്പെടുന്ന നിരവധി കാരണങ്ങളാണ്. ഇവയെക്കുറിച്ച് ആലോചിച്ച് ശരിയായി സംസാരിക്കുന്നവർക്കും, എല്ലായിടത്തും ജീവികൾക്ക് ഈ ദു:ഖങ്ങൾ അനുഭവിക്കേണ്ടി വരുന്നു. അവരെ ദുരന്തങ്ങൾ വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്നു, ആനകളെ ആനയോട്ടക്കാരൻ പിടിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നതുപോലെ. വലിയ ദു:ഖങ്ങൾ നേരിട്ടപ്പോൾ, സുഖം ഉപേക്ഷിച്ച്, മരണത്തിന്റെ അടിമകളായി അവർ മാറുന്നു. ഒരാൾ എല്ലാം വിട്ട് യാത്രചെയ്യുമ്പോൾ, ഒരു നിമിഷം കൊണ്ടു പോകുകയും, പിന്നെ തിരികെ വരാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതെല്ലാം കണ്ടപ്പോൾ, സന്തോഷം എങ്ങനെയുണ്ടാകാം? ഈ നശ്വരതയിലും ശാന്തി ഇല്ല. രാജാവ് ഇതെല്ലാം കണ്ടു അതിശയിച്ചുപോയി, വീണ്ടും ചോദ്യങ്ങൾ ആരംഭിച്ചു: ഇതെല്ലാം അങ്ങനെയാണെങ്കിൽ, അജ്ഞാനത്താലോ ജ്ഞാനത്താലോ എന്ത് പ്രയോജനം? ശ്രദ്ധയോടെ ആയാലോ, അശ്രദ്ധയോടെ ആയാലോ, വ്യത്യാസം എന്ത്? ആര്ക്ക് വേണ്ടി കർമ്മം ചെയ്യണം? യഥാർത്ഥത്തിൽ എന്താണ് ഉചിതമായ തീരുമാനം? അപ്പോൾ, പഞ്ചശിഖമുനി ശാന്തമായ വാക്കുകളിൽ പറഞ്ഞു: ഇതും ശരീരവും, ഇന്ദ്രിയങ്ങളും, മനസ്സും ചേർന്നതാണ്. അഞ്ചു മൂലഭൂതങ്ങൾ: ജലം, ആകാശം, വായു, അഗ്നിഃ, ഭൂമി—ഇവയാണ്. ആകാശം, വായു, ചൂട്, ഈർപ്പം, ഭൂമിശക്തി—ഇതെല്ലാം ശരീരത്തിന്റെ ഘടകങ്ങൾ. ജ്ഞാനം, ചൂട്, വായു—ഈ മൂന്നു ഘടകങ്ങളും ശരീരത്തിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. പ്രാണനും അപാനനും, പരിവർത്തനവും ശരീരഘടകങ്ങളും ഇവിടെയാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഈ അഞ്ചു ഘടകങ്ങൾ, മനസ്സിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇവ സുഖവും ദു:ഖവും, അതല്ലാത്തതും ആണ്. ഈ അഞ്ചു ഉത്തമഗുണങ്ങൾ, ജ്ഞാനസാദ്ധ്യത്തിനായി മരണത്തോളം നിലനിൽക്കും. അതാണ് പരമശുദ്ധി, നശിക്കാത്ത മഹാബുദ്ധി. തെറ്റായ ദർശനം മൂലം അനന്തമായ ദു:ഖം അവസാനിക്കില്ല. ഈ ദു:ഖത്തിന്റെ പ്രവാഹം എവിടെയാണ് അടിസ്ഥാനം കിട്ടുന്നത്?—എന്ന് അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു.