ആത്മാവിനെ ക്രമമായി നിയന്ത്രിക്കേണ്ടതാണെന്ന് ഉപദേശം നൽകിയിരുന്നു; അങ്ങനെ അതിന് സമാധാനം ലഭിക്കും. ആദ്യം, ധ്യാനത്തിന്റെ പാതയിൽ അതിനെ സ്ഥാപിച്ച്, അഴിമുറിയുള്ള അഭ്യാസത്തിലൂടെ മനസ്സ് ശാന്തമാകുന്നു. ഇങ്ങനെ ആത്മനിയന്ത്രണം നേടിയവനു സന്തോഷം ലഭിക്കും. യോഗികൾ ഈ രീതിയിൽ ദുഃഖരഹിതമായ അനന്ദമായ നിർവാണത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു. അതിനുശേഷം, ഉത്തമധർമം പാലിച്ച ഭൃഗു അതിശയത്തോടെ അദ്ദേഹത്തെ ആദരിച്ചു. “ജ്ഞാനിയേ, നിങ്ങൾക്ക് മറ്റെന്ത് മുഴുവൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹമുണ്ട്?” എന്ന് ചോദിച്ചു. സത്യം അറിയുന്ന നാരദൻ വീണ്ടും ആത്മാവിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഉത്തമസംവാദത്തെപ്പറ്റി ചോദിച്ചു. “നാനാവട്ടം കേൾക്കുന്നിട്ടും എനിക്ക് തൃപ്തി ലഭിക്കുന്നില്ല. സർവജ്ഞനായോ, മോക്ഷധർമ്മത്തെപ്പറ്റിയും പറയൂ; അതെപ്പോഴും പാലിക്കപ്പെടുന്ന ഒന്നാണ്. മിഥിലയുടെ ഭരണാധികാരി ജനകൻ എങ്ങിനെയാണ് മോക്ഷം നേടിയത്?” എന്നായിരുന്നു നാരദന്റെ ചോദ്യം. ജനകൻ departed body-നു ബന്ധപ്പെട്ട കര്ത്തവ്യങ്ങളെക്കുറിച്ച് ആലോചനയിൽ സമർപ്പിതനായിരുന്നു. വിവിധ കര്ത്തവ്യങ്ങൾ കാണിച്ച്, പലവിധ തത്വങ്ങൾ അവരവരായി പറഞ്ഞു. ജനകൻ, ഈ സത്വത്തിൽ, ആത്മസത്യം കണ്ടെത്തുന്നതിൽ ഏറെ സന്തോഷം കണ്ടെത്തി. ഭൂമിയിലെ എല്ലാ പ്രദേശങ്ങളും സന്ദർശിച്ച ശേഷം, അദ്ദേഹം മിഥിലയിൽ എത്തി. അവന്റെ ലക്ഷ്യം പൂർണ്ണമായി സാധിച്ചു; ഇരട്ടത്വവും സംശയവും ഇല്ലാതായി. അത്യന്തം അപൂർവമായ ശാശ്വതമായ പരമാനന്ദം തേടി, അവൻ അതിന്റെ സാക്ഷാത്കാരത്തിനായി ആഗ്രഹിച്ചു. അവന്റെ രൂപംകൊണ്ടുതന്നെ അവൻ അതിനെ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നുവെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. അഞ്ചു പ്രവാഹങ്ങളിൽ താമസിക്കുന്നവൻ ആയിരം വർഷം യാഗം നടത്തുന്നു. അവൻ വ്യക്തിത്വത്തിൽ അപ്രത്യക്ഷമായ പരമതത്വം വെളിപ്പെടുത്തി. ജ്ഞാനികൾക്കായി, ശരീരദർശനത്തിലൂടെ ‘ക്ഷേത്രം’ (field) എന്നതും ‘ക്ഷേത്രജ്ഞൻ’ (knower of field) എന്നതും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം വിശദീകരിച്ചു. ആ വട്ടത്തിൽ, ആസുരി അക്ഷരത്വം (imperishable) നേടി. അതിനുശേഷം, കപിലി എന്ന ബ്രാഹ്മണസ്ത്രീ, ഗൃഹസ്ഥയായി ജീവിച്ചു. അവൾ കപിലി-സ്ഥിതിയിലും, ഉറച്ച ജ്ഞാനത്തിലും എത്തി. കപിലി-ത്വം എന്നത് എല്ലായ്പ്പോഴും ഉത്തമജ്ഞാനമായിരുന്നു. നൂറു ഗുരുക്കന്മാരെ സമീപിച്ച്, അവരെ വാദത്തിലൂടെ ഭ്രമിപ്പിച്ചു. അവർ നൂറു ഗുരുക്കന്മാരെ ഉപേക്ഷിച്ച്, അവനെ പിന്തുടർന്നു. അവൻ സാംഖ്യമായി നിർദ്ദേശിച്ച ഉത്തമമോക്ഷത്തെക്കുറിച്ച് പറഞ്ഞു. അവൻ കർമ്മത്തിൽ വിരക്തിയെ വിവരിച്ച ശേഷം, പൂര്ണ്ണമായ വിരക്തിയെപ്പറ്റിയും പറഞ്ഞു. ആ മോഹം, ആശ്വാസം തരാത്തതും, നാശകരവും, സ്ഥിരതയില്ലാത്തതും, നാശവതും ആണ്. ശാസ്ത്രംകൊണ്ടു പരമസത്യം സ്ഥാപിതമാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചിട്ടും, അവൻ പരാജയപ്പെട്ടു. മോഹം കൊണ്ടു തന്നെ ആത്മാവാണ് എന്ന് കരുതുന്നു; അതല്ല ഉത്തമമായ ദൃഷ്ടി. രാജാവ് തനിക്കു വയസ്സില്ല, മരണവുമില്ല എന്ന് കരുതുന്നതുപോലെയാണ് അവൻ. ലോകജീവിതത്തിന്റെ ഗതിയെക്കുറിച്ച് ഉറപ്പോടെ ആരാണ് പറഞ്ഞുതരാൻ കഴിയുക? ഗ്രഹണവും ശാസ്ത്രവും തമ്മിൽ വൈരുദ്ധ്യമുണ്ട്; വിധിയും നിർദ്ദിഷ്ടമല്ല. ആസ്തികത്വം ഇല്ലാത്തവരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ ശരീരത്തിനു വേറൊരു ആത്മാവില്ല. പൂർവജന്മത്തിന്റെ ഓർമ്മ, ചുംബകത്തിന്റെ സ്വഭാവം, സൂര്യകാന്തം, വെള്ളം ആഗിരണം ചെയ്യുന്നത്—ഇതും മരണാനന്തരകർമ്മനിരോധവും തെളിവായി കാണപ്പെടുന്നു. അപ്രത്യക്ഷം, പ്രകടവുമായി ഒന്നും പൊരുത്തപ്പെടുന്നില്ല; അതിനെ കാണാനാവില്ല. അതു (മനസ്സ്) നഷ്ടപ്പെട്ട്, ദഹിച്ചാൽ, അതു മരണത്തിന്റെ സ്വഭാവം സ്വീകരിക്കുന്നു.