മനുഷ്യ ശരീരത്തിൽ ജീവശക്തിയുടെ പ്രവർത്തനം എങ്ങനെയാണെന്ന് മഹർഷികൾ വിശദീകരിക്കുന്നു. താഴേക്ക് പോകുന്ന ശ്വാസം മൂലം മൂത്രവും മലവും ശരീരത്തിൽ ചുറ്റി സഞ്ചരിക്കുന്നു. ആത്മജ്ഞാനത്തിൽ പ്രാവീണ്യം നേടിയവർ അതിനെ ഉദാന എന്ന് വിളിക്കുന്നു. മനുഷ്യരുടെ ശരീരത്തിൽ അതിന് വ്യാന എന്ന പേരും ഉണ്ട്. വ്യാനം ശരീരത്തിലെ ദ്രവങ്ങളും രസങ്ങളും എല്ലാം വിതരണം ചെയ്യുന്നു. ഇതിന് സ്വന്തമായ ഒരു സ്ഥാനം ഉണ്ട്, അവിടെ അഗ്നി ശരിയായി പാചകം നടത്തുന്നു. ആ അഗ്നിയിൽ നിന്നാണ് വീര്യം ഉളവാകുന്നതും, ശരീരത്തിലെ എല്ലാ നാഡികളും രൂപപ്പെടുന്നതും. ശരീരത്തിൽ അഹാരത്തെ പാകം ചെയ്യുന്നതും അഗ്നി തന്നെ, അതിനെ ചൂടും അഗ്നിയും എന്നു അറിയണം. അഗ്നി മേലോട്ട് ഉയർന്ന് വീണ്ടും അഗ്നിയെ ഉണർത്തുന്നു. ശരീരത്തിലെ നാഭിമൂലത്തിൽ എല്ലാ പ്രാണവായുക്കളും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. പത്തു പ്രാണവായുക്കളുടെ പ്രേരണയാൽ നാഡികൾ അഹാരത്തിന്റെ സാരം ശരീരമാകമാനം കൊണ്ടുപോകുന്നു. ക്ഷീണം ജയിച്ച സ്ഥിരബുദ്ധിയുള്ള ജ്ഞാനികൾ ആത്മാവിനെ തലയിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നു. അവിടെ അഗ്നി എപ്പോഴും കത്തുന്നു, അടുപ്പിൽ വെച്ച ഒരു പാത്രത്തിലെപ്പോലെ. ഇവിടെ ജീവൻ ശ്വസിക്കുകയും സംസാരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു, പിന്നെ ആത്മാവ് ലക്ഷ്യരഹിതനാകുന്നു. അഗ്നി ഇതിനെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു, പിന്നെയും ആത്മാവ് ലക്ഷ്യരഹിതനാകുന്നു. അപ്പോൾ കാറ്റ് മാത്രമാണ് അവനിൽ നിന്ന് പുറത്ത് പോകുന്നത്, അവന്റെ ചൂട് നശിക്കുന്നു. കാറ്റ് കൈകളിൽ പിടിച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെ, അതിന്റെ ഗുണങ്ങളോടുകൂടി പുറത്ത് പോകുന്നതായി കാണണം. മഹാസമുദ്രത്തിൽ നിന്ന് മോചിതമായതുകൊണ്ട് മറ്റൊരു ജലപാത്രം ശേഷിക്കുന്നു. അതിൽ അതിവേഗം പ്രവേശിച്ച്, അതുപോലെ തന്നെ നശിക്കുന്നു. ഈ നാലിൽ ഒന്നെങ്കിലും ഇല്ലെങ്കിൽ സംശയമില്ല, ജീവൻ നിലനിൽക്കില്ല. ഇന്ധനം ഇല്ലാതെ അഗ്നി നശിക്കുന്നു, അഹാരം ഇല്ലാതെ അഗ്നി നശിക്കുന്നു. ഇവയിൽ ഏതെങ്കിലും ദുർബലമായാൽ ശരീരത്തിന്റെ ഘടകങ്ങൾ ചിതറുന്നു. ജീവൻ എന്തിൽ ക്ഷീണിക്കുന്നു, എന്ത് കേൾക്കുന്നു, എന്താണ് പറയുന്നത്? ജീവൻ ദാനം ചെയ്ത ശേഷം മരിച്ച ജീവി—ആ പശു എങ്ങനെ ആരെയും രക്ഷിക്കും? ഇവിടെയാണ് അവയെല്ലാം ലയിക്കുന്നത്; വീണ്ടും ഒന്നാകാൻ എങ്ങനെ സാധിക്കും? അഗ്നിയിൽ ദഹിച്ചവന് വീണ്ടും ജീവൻ എങ്ങനെ ലഭിക്കും? ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ മാത്രം പ്രവർത്തനങ്ങളുണ്ട്; മരിച്ചാൽ പിന്നെ തിരിച്ചുവരിക എങ്ങനെ? മരിച്ചവൻ നശിച്ചുപോകുന്നു; വിത്തിൽ നിന്ന് വിത്തും നശിക്കുന്നു. സർവ്വജ്ഞനേ, ഞാൻ നിന്നിൽ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു, ഇവരെ തിരിച്ചു കൊണ്ടുവരിക. സംശയം നീക്കാൻ, മഹർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, വീണ്ടും പറയുക. ജീവൻ മറ്റൊരു ശരീരത്തിലേക്ക് പോകുന്നു, പക്ഷേ പഴയ ശരീരം ചിതറുന്നു. അഗ്നിയിൽ ദഹിച്ച ഇന്ധനത്തിൽ അഗ്നി കാണപ്പെടുന്നതുപോലെ, അതാണ് സത്യമായത്. ഇന്ധനം തീർന്നാൽ അഗ്നി കാണപ്പെടുന്നില്ല. അവന്റെ ചലനം, അളവ്, രൂപം എന്നിവ അറിയാൻ കഴിയില്ല—ഞാൻ അറിയുന്നത് അതു നശിക്കുന്നതാണെന്നുമാത്രം, ഇന്ധനം തീർന്നപ്പോൾ വിശ്രമിക്കുന്ന അഗ്നിപോലെ. ഇങ്ങനെ തന്നെ, ശരീരം ഉപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ ആത്മാവ് ആകാശം പോലെയാണ്, അവശേഷിക്കുന്നു. അഗ്നിയാണ് പ്രാണവായുക്കളെ നിലനിർത്തുന്നത്—ആ ആത്മാവിനെ മനസ്സിലാക്കണം. ആ അഗ്നി നഷ്ടമായാൽ ശരീരം ജഡമാകുന്നു. ഇത് സഞ്ചാരികളായ ജീവികൾക്കും നിശ്ചലജീവികൾക്കും ഒരുപോലെ ശരിയാണ്. ഈ മൂന്നു ഒന്നായതിനാൽ, അവയുടെ ഭിന്നത ഭൂമിയിൽ സ്ഥാപിതമാണ്.