ಸರ್ವೇ ಸರ್ವಗಣೀಯಾಶ್ಚ ತಥಾನೇಕಾರ್ಥವಾಚಿನಃ
ಎಲ್ಲ ಧಾತುಗಳು ಎಲ್ಲಾ ಗಣಗಳಿಗೆ ಸೇರಿವೆ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.
ಸಂಕ್ಷೇಪೋ ಽಯಂ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟೋ ವಿಸ್ತರಸ್ತತ್ರ ತತ್ರ ಚ
ಇದು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ವಿವರವಾದ ವಿವರಣೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
ವೃಙ್ವೃಞ್ಭ್ಯಾಂ ಚ ವಿನೈಕಾಚೋ ಽಜನ್ತೇಷು ನಿಹತಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ
ವೃಙ್ ಮತ್ತು ವೃಞ್ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಅಕಾರಾಂತ ಧಾತುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಹೊರಗಿಡಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಭಞ್ಜ್ಭುಜ್ಭ್ರಸ್ಜ್ಮತ್ಜಿಯಜ್ಯುಜ್ರುಜ್ರಞ್ಜವಿಜಿರ್ಸ್ವಞ್ಜಿಸಞ್ಜ್ಸೃಜಃ
ಭಂಜ್, ಭುಜ್, ಭ್ರಸ್ಜ್, ಮತ್, ಜಿ, ಯಜ್, ಯುಜ್, ರುಜ್, ರಂಜ್, ಅವಿ, ಜಿರ್, ಸ್ವಂಜ್, ಇಸಂಜ್ ಮತ್ತು ಸೃಜ್ ಎಂಬ ಧಾತುಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ.
ಶದ್ಸದೀ ಸ್ವಿದ್ಯತಿಃಸ್ಕನ್ದಿರ್ಹದೀ ಕ್ರುಧ್ಕ್ಷುಧಿಬುಧ್ಯತೀ
ಷದ್, ಸದೀ, ಸ್ವಿದ್ಯತಿ, ಸ್ಕಂದಿರ್, ಹದಿ, ಕ್ರೋಧ, ಕ್ಷುಧಿ, ಬುದ್ಧ್ಯತಿ — ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ವಿವಿಧ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳ ಹೆಸರುಗಳು.
ಮನ್ಯಹನ್ನಾಪ್ಕ್ಷಿಪ್ಛುಪಿತಪ್ತಿಪಸ್ತೃಪ್ಯತಿದೃಪ್ಯತೀ
ಮನ್ಯ, ಅನ್ನಾ, ಪ್ಕ್ಷಿಪ್, ಚುಪಿತ, ಪ್ತಿಪ, ತೃಪ್ಯತಿ, ದೃಪ್ಯತಿ — ಇವು ಕೂಡಾ ವಿವಿಧ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳ ಹೆಸರುಗಳು.
ಕ್ರುಶಿರ್ದಂಶಿದಿಶೀ ದೃಶ್ಮೃಶ್ರಿರುಶ್ಲಿಶ್ವಿಶ್ಸ್ಪೃಶಃ ಕೃಷಿಃ
ಕೃಷಿ, ದಂಶಿ, ದಿಶೀ, ದೃಶ್, ಮೃಶಿ, ರುಶ್, ಲಿಶ್, ವಿಶ್, ಸ್ಪೃಶಃ, ಕೃಷಿಃ — ಇವುಗಳೂ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳ ಹೆಸರುಗಳು.
ವಸತಿರ್ದಹದಿಹಿದುಹೋ ನಹ್ಮಿಹ್ರುಹ್ಲಿಹ್ವಹಿಸ್ತಥಾ
ವಸತಿ, ದಹತಿ, ಹಿದುಹೋ, ನಹ್ಮಿಹ್, ರುಹ್ಲಿ, ಹ್ವಹಿ — ಇವುಗಳೂ ಕೂಡಾ ಅದೇ ರೀತಿಯ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳ ಹೆಸರುಗಳು.
ಚಾದ್ಯಾ ನಿಪಾತಾ ಗವಯಃ ಪ್ರಾದ್ಯಾ ದಿಗ್ದೇಶಕಾಲಜಾಃ
ಚಾದ್ಯಾ ಎಂಬವುಗಳು ಅವ್ಯಯಗಳು; ಗವಯಃ; ಪ್ರಾದ್ಯಾ ಎಂಬವು ದಿಕ್ಕು, ಸ್ಥಳ, ಕಾಲ ಇವುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅವ್ಯಯಗಳು.
ಗಣಪಾಠಃ ಸೂತ್ರಪಾಠೋ ಧಾತುಪಾಠಸ್ತಥೈವ ಚ
ಗುಂಪುಗಳ ಪಾಠ, ಸೂತ್ರಗಳ ಪಾಠ, ಹಾಗೆಯೇ ಧಾತುಗಳ ಪಾಠವೂ ಇದೆ.
ಶಬ್ದಾಃ ಸಿದ್ಧಾ ವೈದಿಕಾಸ್ತು ಲೌಕಿಕಾಶ್ಚಾಪಿ ನಾರದ
ಸಿದ್ಧವಾದ ಪದಗಳು, ವೇದಪದಗಳು, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಪದಗಳು ಕೂಡ ಇವೆ, ನಾರದ.
ಲಘುಮಾರ್ಗೇಣ ಶಬ್ದಾನಾಂ ಸಾಧೂನಾಂ ಸಂನಿರೂಪಣಮ್
ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಶುದ್ಧವಾದ ಪದಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವುದು.
ಪ್ರಕೃತಿಪ್ರತ್ಯಯಾದೇಶಲೋಪಾಗಮಮುಖೈಃ ಕೃತಮ್
ಮೂಲ, ಪ್ರತ್ಯಯ, ಆದೇಶ, ಲೋಪ, ಆಗಮನ ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ಪದಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಕಾತ್ಸ್ನ್ಯೇರ್ನ ವಕ್ತುಮಾನನ್ತ್ಯಾತ್ಕೋ ಽಪಿಶಕ್ತೋ ನ ನಾರದ
ಪೂರ್ಣತೆ ಮತ್ತು ಅನಂತತ್ವದಿಂದಾಗಿ, ಯಾರಿಗೂ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ನಾರದ.
ಯಸ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಮಾತ್ರೇಣ ಧರ್ಮಸಿದ್ಧಿರ್ಭವೇನ್ನೃಣಾಮ್
ಯಾರ ಜ್ಞಾನವನ್ನೇ ಆಧರಿಸಿ ಜನರಿಗೆ ಧರ್ಮಸಿದ್ಧಿ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ.
ಗಣಿತಂ ಜಾತಕಂ ವಿಪ್ರ ಸಂಹಿತಾಸ್ಕನ್ಧಸಂಜ್ಞಿತಾಃ
ಗಣನೆ, ಜಾತಕ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ, ಮತ್ತು ಸ್ಕಂಧ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಸಂಹಿತೆಗಳು.
ಅನುಯೋಗಶ್ಚನ್ದ್ರಸೂರ್ಯಗ್ರಹಣಂ ತಚೋದಸ್ಯಾಕಮ್
ಅನುಯೋಗ, ಚಂದ್ರಗ್ರಹಣ, ಸೂರ್ಯಗ್ರಹಣ ಮತ್ತು ಉದಾಸ್ಯ ಎಂಬುದೂ ಇದೆ.
ಜಾತಕೇ ರಾಶಿಭೇದಾಶ್ಚ ಗ್ರಹಯೋನಿಶ್ಚ ಯೋನಿಜಮ್
ಜಾತಕದಲ್ಲಿ ರಾಶಿಗಳ ವಿಭಜನೆ, ಗ್ರಹಗಳ ಮೂಲ ಮತ್ತು ಜನನ ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಷಯಗಳು.
ಕರ್ಮಾಜೀವಂ ಚಾಷ್ಟವರ್ಗೋ ರಾಜಯೋಗಾಶ್ಚ ನಾಭಸಾಃ
ಕರ್ಮ, ಆಯುಷ್ಯ, ಎಂಟು ವರ್ಗಗಳು, ರಾಜಯೋಗಗಳು ಮತ್ತು ನಭಸ್ಸು ಸಂಬಂಧಿಸಿದವುಗಳು.
ಗ್ರಹಭಾವಫಲಂ ಚೈವಾಶ್ರಯಯೋಗಪ್ರಕೀರ್ಣಕೇ
ಗ್ರಹಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಫಲ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಯಯೋಗಗಳ ಮಿಶ್ರ ಫಲಗಳು.
ನಷ್ಟಜನ್ಮವಿಧಾನಂ ಚ ತಥಾ ದ್ರೇಷ್ಕಾಣಲಕ್ಷಣಮ್
ನಷ್ಟವಾದ ಜನ್ಮವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವ ವಿಧಾನ ಮತ್ತು ದ್ರೇಷ್ಕಾಣ ಲಕ್ಷಣಗಳು.
ತಿಥಿವಾಸರನಕ್ಷತ್ರಯೋಗತಿಥ್ಯರ್ದ್ಧಸಂಜ್ಞಕಾಃ
ತಿಥಿ, ವಾರ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಸಂಯೋಗ ಮತ್ತು ಅರ್ಧತಿಥಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಸಂಯೋಗಗಳು.
ಚನ್ದ್ರತಾ ರಾಬಲಂ ಚೈವ ಸರ್ವಲಗ್ರಾರ್ತವಾಹ್ವಯಃ
ಚಂದ್ರನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯೂ ಕುಗ್ಗುವಿಕೆಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಎಲ್ಲ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಋತುಗಳನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಚೌಲಙ್ಕರ್ಣ್ಯಯಣಂ ಮೈಞ್ಜೀ ಕ್ಷುರಿಕಾಬನ್ಧನಂ ತಥಾ
ಮೂಡಲ ಕೂದಲು ಕತ್ತರಿಸುವುದು, ಕಿವಿ ಚುಚ್ಚಿಸುವುದು, ತಲೆಮೂಡಿಸುವುದು, ಕತ್ತಿಗೆ ಕತ್ತ리를 ಕಟ್ಟುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಕಾರ್ಯಗಳು ಕೂಡ ಇವೆ.
ಯಾತ್ರಾಪ್ರವೇಶನಂ ಸದ್ಯೋವೃಷ್ಟಿಃ ಕರ್ಮವಿಲಕ್ಷಣಮ್
ಪ್ರಯಾಣ ಆರಂಭಿಸುವುದು, ಸ್ಥಳ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು, ಹಠಾತ್ ಮಳೆ ಬೀಳುವುದು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾದ ಕಾರ್ಯಗಳು ಕೂಡ ಇವೆ.
ಏಕಂ ದಶ ಶತಂ ಚೈವ ಸಹಸ್ರಾಯುತಲಕ್ಷಕಮ್
ಒಂದು, ಹತ್ತು, ನೂರು, ಸಾವಿರ, ಹತ್ತು ಸಾವಿರ, ಲಕ್ಷ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.
ನಿರವರ್ವ ಚ ಮಹಾಪದ್ಮಂ ಶಙ್ಕುರ್ಜಲಧಿರೇವ ಚ
ನಿರವರ, ಮಹಾಪದ್ಮ, ಶಂಕು ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರ ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.
ಕ್ರಮಾದುತ್ಕ್ರಮತೋ ವಾಪಿ ಯೋಗಃ ಕಾರ್ಯೋತ್ತರಂ ತಥಾ
ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅಥವಾ ಕ್ರಮವಿಲ್ಲದೆ, ಬೇಕಾದ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಯೋಗವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.
ಶುದ್ಧೇದ್ಧರೋಯದ್ಗುಣಶ್ಚಭಾಜ್ಯಾನ್ತ್ಯಾತ್ತತ್ಫಲಂ ಮುನೇ
ವಿಭಾಜಕ ಶುದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೆ, ಮುನಿಯೇ, ಭಾಗಫಲವನ್ನು ಕೊನೆಯ ಉಳಿದುದರಿಂದ ಗುಣಿಸಿ, ಅದೇ ಫಲವಾಗುತ್ತದೆ.
ಅನ್ತ್ಯಾತ್ತು ವಿಷಮಾತ್ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಕೃತಿಂ ಮೂಲಂನ್ಯಸೇತ್ಪೃಥಕ್
ಕೊನೆಯದು ಬೆಸೆಯಾದರೆ, ಆ ಬೆಸೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಮೂಲವನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ ಇರಿಸಬೇಕು.