ಮನುವನ್ವಾತ್ಮನೇಭಾಷೌ ಸ್ವರಿತೇತ್ತ್ಕೃಞುದಾಹೃತಃ
ಮನು, ವನ್ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನೆ ಎಂಬ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವರಿತ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಧಾತುವನ್ನು ಕೃಞ್ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಕ್ಯಾದ್ಯಾಃ ಸಪ್ತೋಭಯೇಭಾಷಾಃ ಸೌತ್ರಾಃ ಸ್ತಂಭ್ವಾದಿಕಾಸ್ತಥಾ
ಕ್ಯಾ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಏಳು ಧಾತುಗಳು ಎರಡೂ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ; ಇದೇ ರೀತಿ ಸೌತ್ರ ಮತ್ತು ಸ್ಥಂಭ್ವಾದಿಕ ಧಾತುಗಳೂ ಕೂಡ.
ದ್ವಾವಿಂಶತಿರುದಾತ್ತೇತಃ ಕುಧಾದ್ಯಾ ಧಾತವೋ ಮತಾಃ
ಕುಧಾ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಧಾತುಗಳು ಉದಾತ್ತ ಸ್ವರ ಹೊಂದಿವೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪರಸ್ಮೈಪದಿನಶ್ಚಾಥ ಸ್ವರಿತೇದ್ಗ್ರಹ ಏವ ಚ
ಮತ್ತೆ, ಪರಸ್ಮೈಪದ ಧಾತುಗಳನ್ನು ಸ್ವರಿತ ಧ್ವನಿಯೊಂದಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಚುರಾದ್ಯಾ ಧಾತವೋ ಞ್ಯನ್ತಾ ಷಟ್ರ್ತ್ರಿಂಶದಧಿಕಃ ಶತಮ್
ಚುರ್ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಞ್ಯಂತ ಧಾತುಗಳವರೆಗೆ ಒಟ್ಟು ನೂರು ಮೂವತ್ತಾರು ಧಾತುಗಳಿವೆ.
ಚರ್ಚಾದ್ಯಾ ಆಧೃಷೀಯಾಸ್ತು ಪ್ಯನ್ತಾ ವಾ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ
ಚರ್ಚಾ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಆಧೃಷೀಯ ಮತ್ತು ಪ್ಯಂತ ಧಾತುಗಳವರೆಗೆ ಕೂಡ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪದಾದ್ಯಾಸ್ತು ದಶ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಧಾತವೋ ಹ್ಯಾತ್ಮನೇಪದೇ
ಪದ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಹತ್ತು ಧಾತುಗಳು ಆತ್ಮನೇಪದ ರೂಪದಲ್ಲಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಧಾತ್ವರ್ಥೇ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕಾದ್ವಹುಲಂ ಚೇಷ್ಟವನ್ಮತಮ್
ಧಾತುವಿನ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾತಿಪದಿಕದಿಂದ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಉಪಯೋಗಗಳು ಇರುವುದಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಧಾತ್ವರ್ಥೇ ಕರ್ತೃಕರಣಾಞ್ಚಿತ್ರಾದ್ಯಾಶ್ಚಾಪಿ ಧಾತವಃ
ಧಾತುವಿನ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ, ಕರ್ತೃ ಮತ್ತು ಕರಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಚಿತ್ರದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಧಾತುಗಳೂ ಸೇರಿವೆ.
ಸ್ತೋಮಾದ್ಯಾಃ ಷೋಡಶ ತಥಾ ಅನ್ದತಸ್ಯಂ ನಿದರ್ಶನಮ್
ಸ್ಟೋಮ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಹದಿನಾರು ಧಾತುಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಇದು ಅಂದತಸ್ಯಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.
ಸರ್ವೇ ಸರ್ವಗಣೀಯಾಶ್ಚ ತಥಾನೇಕಾರ್ಥವಾಚಿನಃ
ಎಲ್ಲ ಧಾತುಗಳು ಎಲ್ಲಾ ಗಣಗಳಿಗೆ ಸೇರಿವೆ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.
ಸಂಕ್ಷೇಪೋ ಽಯಂ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟೋ ವಿಸ್ತರಸ್ತತ್ರ ತತ್ರ ಚ
ಇದು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ವಿವರವಾದ ವಿವರಣೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
ವೃಙ್ವೃಞ್ಭ್ಯಾಂ ಚ ವಿನೈಕಾಚೋ ಽಜನ್ತೇಷು ನಿಹತಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ
ವೃಙ್ ಮತ್ತು ವೃಞ್ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಅಕಾರಾಂತ ಧಾತುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಹೊರಗಿಡಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಭಞ್ಜ್ಭುಜ್ಭ್ರಸ್ಜ್ಮತ್ಜಿಯಜ್ಯುಜ್ರುಜ್ರಞ್ಜವಿಜಿರ್ಸ್ವಞ್ಜಿಸಞ್ಜ್ಸೃಜಃ
ಭಂಜ್, ಭುಜ್, ಭ್ರಸ್ಜ್, ಮತ್, ಜಿ, ಯಜ್, ಯುಜ್, ರುಜ್, ರಂಜ್, ಅವಿ, ಜಿರ್, ಸ್ವಂಜ್, ಇಸಂಜ್ ಮತ್ತು ಸೃಜ್ ಎಂಬ ಧಾತುಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ.
ಶದ್ಸದೀ ಸ್ವಿದ್ಯತಿಃಸ್ಕನ್ದಿರ್ಹದೀ ಕ್ರುಧ್ಕ್ಷುಧಿಬುಧ್ಯತೀ
ಷದ್, ಸದೀ, ಸ್ವಿದ್ಯತಿ, ಸ್ಕಂದಿರ್, ಹದಿ, ಕ್ರೋಧ, ಕ್ಷುಧಿ, ಬುದ್ಧ್ಯತಿ — ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ವಿವಿಧ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳ ಹೆಸರುಗಳು.
ಮನ್ಯಹನ್ನಾಪ್ಕ್ಷಿಪ್ಛುಪಿತಪ್ತಿಪಸ್ತೃಪ್ಯತಿದೃಪ್ಯತೀ
ಮನ್ಯ, ಅನ್ನಾ, ಪ್ಕ್ಷಿಪ್, ಚುಪಿತ, ಪ್ತಿಪ, ತೃಪ್ಯತಿ, ದೃಪ್ಯತಿ — ಇವು ಕೂಡಾ ವಿವಿಧ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳ ಹೆಸರುಗಳು.
ಕ್ರುಶಿರ್ದಂಶಿದಿಶೀ ದೃಶ್ಮೃಶ್ರಿರುಶ್ಲಿಶ್ವಿಶ್ಸ್ಪೃಶಃ ಕೃಷಿಃ
ಕೃಷಿ, ದಂಶಿ, ದಿಶೀ, ದೃಶ್, ಮೃಶಿ, ರುಶ್, ಲಿಶ್, ವಿಶ್, ಸ್ಪೃಶಃ, ಕೃಷಿಃ — ಇವುಗಳೂ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳ ಹೆಸರುಗಳು.
ವಸತಿರ್ದಹದಿಹಿದುಹೋ ನಹ್ಮಿಹ್ರುಹ್ಲಿಹ್ವಹಿಸ್ತಥಾ
ವಸತಿ, ದಹತಿ, ಹಿದುಹೋ, ನಹ್ಮಿಹ್, ರುಹ್ಲಿ, ಹ್ವಹಿ — ಇವುಗಳೂ ಕೂಡಾ ಅದೇ ರೀತಿಯ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳ ಹೆಸರುಗಳು.
ಚಾದ್ಯಾ ನಿಪಾತಾ ಗವಯಃ ಪ್ರಾದ್ಯಾ ದಿಗ್ದೇಶಕಾಲಜಾಃ
ಚಾದ್ಯಾ ಎಂಬವುಗಳು ಅವ್ಯಯಗಳು; ಗವಯಃ; ಪ್ರಾದ್ಯಾ ಎಂಬವು ದಿಕ್ಕು, ಸ್ಥಳ, ಕಾಲ ಇವುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅವ್ಯಯಗಳು.
ಗಣಪಾಠಃ ಸೂತ್ರಪಾಠೋ ಧಾತುಪಾಠಸ್ತಥೈವ ಚ
ಗುಂಪುಗಳ ಪಾಠ, ಸೂತ್ರಗಳ ಪಾಠ, ಹಾಗೆಯೇ ಧಾತುಗಳ ಪಾಠವೂ ಇದೆ.
ಶಬ್ದಾಃ ಸಿದ್ಧಾ ವೈದಿಕಾಸ್ತು ಲೌಕಿಕಾಶ್ಚಾಪಿ ನಾರದ
ಸಿದ್ಧವಾದ ಪದಗಳು, ವೇದಪದಗಳು, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಪದಗಳು ಕೂಡ ಇವೆ, ನಾರದ.
ಲಘುಮಾರ್ಗೇಣ ಶಬ್ದಾನಾಂ ಸಾಧೂನಾಂ ಸಂನಿರೂಪಣಮ್
ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಶುದ್ಧವಾದ ಪದಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವುದು.
ಪ್ರಕೃತಿಪ್ರತ್ಯಯಾದೇಶಲೋಪಾಗಮಮುಖೈಃ ಕೃತಮ್
ಮೂಲ, ಪ್ರತ್ಯಯ, ಆದೇಶ, ಲೋಪ, ಆಗಮನ ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ಪದಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಕಾತ್ಸ್ನ್ಯೇರ್ನ ವಕ್ತುಮಾನನ್ತ್ಯಾತ್ಕೋ ಽಪಿಶಕ್ತೋ ನ ನಾರದ
ಪೂರ್ಣತೆ ಮತ್ತು ಅನಂತತ್ವದಿಂದಾಗಿ, ಯಾರಿಗೂ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ನಾರದ.
ಯಸ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಮಾತ್ರೇಣ ಧರ್ಮಸಿದ್ಧಿರ್ಭವೇನ್ನೃಣಾಮ್
ಯಾರ ಜ್ಞಾನವನ್ನೇ ಆಧರಿಸಿ ಜನರಿಗೆ ಧರ್ಮಸಿದ್ಧಿ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ.
ಗಣಿತಂ ಜಾತಕಂ ವಿಪ್ರ ಸಂಹಿತಾಸ್ಕನ್ಧಸಂಜ್ಞಿತಾಃ
ಗಣನೆ, ಜಾತಕ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ, ಮತ್ತು ಸ್ಕಂಧ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಸಂಹಿತೆಗಳು.
ಅನುಯೋಗಶ್ಚನ್ದ್ರಸೂರ್ಯಗ್ರಹಣಂ ತಚೋದಸ್ಯಾಕಮ್
ಅನುಯೋಗ, ಚಂದ್ರಗ್ರಹಣ, ಸೂರ್ಯಗ್ರಹಣ ಮತ್ತು ಉದಾಸ್ಯ ಎಂಬುದೂ ಇದೆ.
ಜಾತಕೇ ರಾಶಿಭೇದಾಶ್ಚ ಗ್ರಹಯೋನಿಶ್ಚ ಯೋನಿಜಮ್
ಜಾತಕದಲ್ಲಿ ರಾಶಿಗಳ ವಿಭಜನೆ, ಗ್ರಹಗಳ ಮೂಲ ಮತ್ತು ಜನನ ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಷಯಗಳು.
ಕರ್ಮಾಜೀವಂ ಚಾಷ್ಟವರ್ಗೋ ರಾಜಯೋಗಾಶ್ಚ ನಾಭಸಾಃ
ಕರ್ಮ, ಆಯುಷ್ಯ, ಎಂಟು ವರ್ಗಗಳು, ರಾಜಯೋಗಗಳು ಮತ್ತು ನಭಸ್ಸು ಸಂಬಂಧಿಸಿದವುಗಳು.
ಗ್ರಹಭಾವಫಲಂ ಚೈವಾಶ್ರಯಯೋಗಪ್ರಕೀರ್ಣಕೇ
ಗ್ರಹಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಫಲ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಯಯೋಗಗಳ ಮಿಶ್ರ ಫಲಗಳು.