ದಾದಯೋ ಧಾತವೋ ವೇದಾಃ ಪರಸ್ಮೈಪದಿನೋ ಮತಾಃ
ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ದಾ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಮಾಙ್ಹಾಙ್ದ್ವಾವನುದಾತ್ತೇತೌ ಸ್ವರಿತೇದ್ದಾನಧಾತುಷು
ಮಾ, ಹಾ ಮತ್ತು ದ್ವಾ ಎಂಬ ಧಾತುಗಳು ಅನುದಾತ್ತ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ದಾನ ಧಾತುಗಳ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವರಿತವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಘೃಮುಖಾ ದ್ವಾದಶ ತಥಾ ಪರಸ್ಮೈಪತಿನೋ ಮತಾಃ
ಅದೇ ರೀತಿ, ಘೃ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಹನ್ನೆರಡು ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪರಸ್ಮೈಪದಿನಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ದಿವಾದ್ಯಾಃ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಃ
ದಿವ್ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದಿ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಓದಿತಃ ಪೂಙ್ಮುಖಾಃ ಸಪ್ತ ಆತ್ಮನೇದಪಿನೋ ಮತಾಃ
ಪೂ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಏಳು ಧಾತುಗಳು ಆತ್ಮನೇಪದಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸ್ಯತಿಪ್ರಭೃತಯೋ ವೇದಾಃ ಪರಸ್ಮೈಪದಿನೋ ಮತಾಃ
ಸ್ಯತಿ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಧಾತುಗಳು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಮೈಪದಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಮೃಷಾದ್ಯಾಃ ಸ್ವರಿತೇತಸ್ತು ಧಾತವಃ ಪಞ್ಚ ಕೀರ್ತಿತಾಃ
ಮೃಷ್ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಐದು ಧಾತುಗಳು ಸ್ವರಿತವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ರಾಧೋಃ ಕರ್ಮಕ ಏವಾತ್ರ ವೃದ್ಧೌ ಸ್ವಾದಿಚುರಾದಿಕೇ
ಇಲ್ಲಿ ರಾಧು ಎಂಬ ಧಾತು ಮತ್ತು ವೃದ್ಧಿ ವರ್ಗದ ಸ್ವಾದಿ, ಚುರಾದಿ ಮೊದಲಾದ ಧಾತುಗಳು ಕರ್ಮಕವಾಗಿವೆ.
ಪರಸ್ಮೈಪದಿನೋ ಽಷ್ಟಾತ್ರ ರಧಾದ್ಯಾಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ
ಇಲ್ಲಿ ರಧ್ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಎಂಟು ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದಿ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಚತ್ವಾರಿಶಚ್ಛತಂ ಚಾಪಿ ದಿವಾದೌ ಧಾತವೋ ಮತಾಃ
ದಿವ್ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ನೂರು ಧಾತುಗಳು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಪ್ತಾಖ್ಯಾತೋ ದುನೋತಿಸ್ತು ಪರಸ್ಮೈಪದಿನೋ ಮುನೇ
ಮುನಿಯೇ, ದುನೋತಿ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಏಳು ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪರಸ್ಮೈಪದಿನಸ್ತ್ವತ್ರ ತಿಕಾದ್ಯಾಸ್ತು ಚತುರ್ದಶ
ಇಲ್ಲಿ ಟಿಕ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸ್ವರಿತೇತಃ ಷಙಾಖ್ಯಾತಾಸ್ತುದಾದ್ಯಾ ಮುನಿಸತ್ತಮ
ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಟನೇ, ತುಡ್ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಆರು ಧಾತುಗಳು ಸ್ವರಿತವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ವ್ರಶ್ಚಾದಯ ಉದಾತ್ತೇತಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಪಞ್ಚಾಧಿಕಂ ಶತಮ್
ವ್ರಶ್ಚ್ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ನೂರು ಐದು ಧಾತುಗಳು ಉದಾತ್ತವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಣೂಮುಖಾಶ್ಚೈವ ಚತ್ವಾರಃ ಪರಸ್ಮೈಪದಿನೋ ಮತಾಃ
ಊ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ನಾಲ್ಕು ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪೃಙ್ ಮೃಙ್ ಚಾತ್ಮನೇಭಾಷೌ ಷಟ್ ಪರಸ್ಮೈಪದೇ ರಿಪೇಃ
ಪೃಙ್ ಮತ್ತು ಮೃಙ್ ಎಂಬ ಧಾತುಗಳು ಆತ್ಮನೇಪದಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ರಿ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಆರು ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತವೆ.
ಪ್ರಚ್ಛಾದಿಷೋಡಶಾಖ್ಯಾತಾಃ ಪರಸ್ಮೈಪದಿನೋ ಮುನೇ
ಮುನಿಯೇ, ಪ್ರಚ್ಛಾದಿ ಎಂಬ ಹದಿನಾರು ಧಾತುಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ಪರಸ್ಮೈಪದ ರೂಪದಲ್ಲಿವೆ.
ಕೃತೀಪ್ರಭೃತಯ ಶ್ಚಾಪಿ ಪರಸ್ಮೈಪದಿನಸ್ರಯಃ
ಮತ್ತು ಕೃತಿಯಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಧಾತುಗಳೂ ಕೂಡ ಪರಸ್ಮೈಪದವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಸ್ವರಿತೇತೋ ರುಧೋನನ್ದಾ ಪರಸ್ಮೈಭಾಷಿತಃ ಕೃತೀ
ಸ್ವರಿತ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಕೃತಿ, ರುಧ ಮತ್ತು ನಂದಾ ಎಂಬ ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದವಾಗಿವೆ.
ಉದಾತ್ತೇತಃ ಶಿಷಪಿಷರುಧಾದ್ಯಾಃ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಃ
ಉದಾತ್ತ, ಶಿಷ್, ಪಿಷ್, ರುಧ್ ಮತ್ತು ಇತರ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಧಾತುಗಳು ಕೂಡ ಇದೇ ರೀತಿಯವೆಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಮನುವನ್ವಾತ್ಮನೇಭಾಷೌ ಸ್ವರಿತೇತ್ತ್ಕೃಞುದಾಹೃತಃ
ಮನು, ವನ್ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನೆ ಎಂಬ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವರಿತ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಧಾತುವನ್ನು ಕೃಞ್ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಕ್ಯಾದ್ಯಾಃ ಸಪ್ತೋಭಯೇಭಾಷಾಃ ಸೌತ್ರಾಃ ಸ್ತಂಭ್ವಾದಿಕಾಸ್ತಥಾ
ಕ್ಯಾ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಏಳು ಧಾತುಗಳು ಎರಡೂ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ; ಇದೇ ರೀತಿ ಸೌತ್ರ ಮತ್ತು ಸ್ಥಂಭ್ವಾದಿಕ ಧಾತುಗಳೂ ಕೂಡ.
ದ್ವಾವಿಂಶತಿರುದಾತ್ತೇತಃ ಕುಧಾದ್ಯಾ ಧಾತವೋ ಮತಾಃ
ಕುಧಾ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಧಾತುಗಳು ಉದಾತ್ತ ಸ್ವರ ಹೊಂದಿವೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪರಸ್ಮೈಪದಿನಶ್ಚಾಥ ಸ್ವರಿತೇದ್ಗ್ರಹ ಏವ ಚ
ಮತ್ತೆ, ಪರಸ್ಮೈಪದ ಧಾತುಗಳನ್ನು ಸ್ವರಿತ ಧ್ವನಿಯೊಂದಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಚುರಾದ್ಯಾ ಧಾತವೋ ಞ್ಯನ್ತಾ ಷಟ್ರ್ತ್ರಿಂಶದಧಿಕಃ ಶತಮ್
ಚುರ್ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಞ್ಯಂತ ಧಾತುಗಳವರೆಗೆ ಒಟ್ಟು ನೂರು ಮೂವತ್ತಾರು ಧಾತುಗಳಿವೆ.
ಚರ್ಚಾದ್ಯಾ ಆಧೃಷೀಯಾಸ್ತು ಪ್ಯನ್ತಾ ವಾ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ
ಚರ್ಚಾ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಆಧೃಷೀಯ ಮತ್ತು ಪ್ಯಂತ ಧಾತುಗಳವರೆಗೆ ಕೂಡ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪದಾದ್ಯಾಸ್ತು ದಶ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಧಾತವೋ ಹ್ಯಾತ್ಮನೇಪದೇ
ಪದ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಹತ್ತು ಧಾತುಗಳು ಆತ್ಮನೇಪದ ರೂಪದಲ್ಲಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಧಾತ್ವರ್ಥೇ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕಾದ್ವಹುಲಂ ಚೇಷ್ಟವನ್ಮತಮ್
ಧಾತುವಿನ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾತಿಪದಿಕದಿಂದ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಉಪಯೋಗಗಳು ಇರುವುದಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಧಾತ್ವರ್ಥೇ ಕರ್ತೃಕರಣಾಞ್ಚಿತ್ರಾದ್ಯಾಶ್ಚಾಪಿ ಧಾತವಃ
ಧಾತುವಿನ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ, ಕರ್ತೃ ಮತ್ತು ಕರಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಚಿತ್ರದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಧಾತುಗಳೂ ಸೇರಿವೆ.
ಸ್ತೋಮಾದ್ಯಾಃ ಷೋಡಶ ತಥಾ ಅನ್ದತಸ್ಯಂ ನಿದರ್ಶನಮ್
ಸ್ಟೋಮ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಹದಿನಾರು ಧಾತುಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಇದು ಅಂದತಸ್ಯಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.