ಭ್ವಾದ್ಯಾ ಏತೇ ಷಡಧಿಕಂ ಸಹಸ್ರಂ ಧಾತವೋ ಮತಾಃ
ಭೂ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಸಾವಿರ ಆರು ಧಾತುಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸ್ವರಿತೇತೋ ದ್ವಿಷಾದ್ಯಾಸ್ತು ಚತ್ವಾರೋ ಧಾತವೋ ಮತಾಃ
ದ್ವಿಷ್ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ಧಾತುಗಳನ್ನು ಸ್ವರಿತ ಗುರುತಿರುವ ಧಾತುಗಳು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಇರಾದಯೋ ಽನುದಾತ್ತೇತೋ ಧಾತವಸ್ತು ತ್ರಯೋದಶ
ಇರ್ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಹದಿಮೂರು ಅನುದಾತ್ತ ಧಾತುಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪರಸ್ಮೈಪದಿನಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಷುಮುಖಾಃ ಸಪ್ತ ಧಾತವಃ
ಷು ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಏಳು ಧಾತುಗಳನ್ನು ಪರಸ್ಮೈಪದಿ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಘುಮುಖಾಸ್ತ್ರಯ ಉದ್ದಿಷ್ಟಾಃ ಪರಸ್ಮೈಪದಿನಸ್ತಥಾ
ಘು ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಮೂರು ಧಾತುಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಪರಸ್ಮೈಪದಿ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಷ್ಟುಞೇಕಸ್ತು ಸಮಾ ಖ್ಯಾತಃ ಸ್ಮೃತೇ ನಾರದ ಶಾಬ್ದಿಕೈಃ
ಏಕೈಕ ಷ್ಟುಞ್ ಎಂಬ ಧಾತು ವ್ಯಾಕರಣಪಂಡಿತರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ನಾರದ.
ಇಙ್ಙಾತ್ಮನೇಪದೀ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಧಾತುರ್ನಾರದ ಕೇವಲಃ
ಇಙ್ ಎಂಬ ಧಾತುವನ್ನು ಕೇವಲ ಆತ್ಮನೇಪದಿ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ, ನಾರದ.
ಞಿಷ್ವಪ್ಶಯೇ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಃ ಪರಸ್ಮೈಪದಿಕಸ್ತಥಾ
ನಿದ್ರೆ ಅರ್ಥದ ಞಿಷ್ ಎಂಬ ಧಾತುವನ್ನು ಪರಸ್ಮೈಪದಿ ಎಂದು ಕೂಡ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.
ದೀಧೀಙ್ವೇಙ್ಸ್ಮೃತೌ ಧಾತೂ ಆತ್ಮನೇಪದಿನೌ ಮುನೇ
ಮುನಿಯೇ, ದೀ, ಧೀ, ವೇ ಮತ್ತು ಹ್ವೇ ಎಂಬ ಧಾತುಗಳು ಆತ್ಮನೇಪದಿ ಎಂದು ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಚರ್ಕರೀತಂ ಚ ಹ್ನುಙ್ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಽನುದಾತ್ತೇನ್ಮುನಿಸತ್ತಮ
ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಟನೇ, ಹ್ನು ಎಂಬ ಧಾತುವನ್ನು ಅನುದಾತ್ತ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದರೆ ಅದನ್ನು ಚರ್ಕರೀತ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ದಾದಯೋ ಧಾತವೋ ವೇದಾಃ ಪರಸ್ಮೈಪದಿನೋ ಮತಾಃ
ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ದಾ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಮಾಙ್ಹಾಙ್ದ್ವಾವನುದಾತ್ತೇತೌ ಸ್ವರಿತೇದ್ದಾನಧಾತುಷು
ಮಾ, ಹಾ ಮತ್ತು ದ್ವಾ ಎಂಬ ಧಾತುಗಳು ಅನುದಾತ್ತ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ದಾನ ಧಾತುಗಳ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವರಿತವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಘೃಮುಖಾ ದ್ವಾದಶ ತಥಾ ಪರಸ್ಮೈಪತಿನೋ ಮತಾಃ
ಅದೇ ರೀತಿ, ಘೃ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಹನ್ನೆರಡು ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪರಸ್ಮೈಪದಿನಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ದಿವಾದ್ಯಾಃ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಃ
ದಿವ್ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದಿ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಓದಿತಃ ಪೂಙ್ಮುಖಾಃ ಸಪ್ತ ಆತ್ಮನೇದಪಿನೋ ಮತಾಃ
ಪೂ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಏಳು ಧಾತುಗಳು ಆತ್ಮನೇಪದಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸ್ಯತಿಪ್ರಭೃತಯೋ ವೇದಾಃ ಪರಸ್ಮೈಪದಿನೋ ಮತಾಃ
ಸ್ಯತಿ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಧಾತುಗಳು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಮೈಪದಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಮೃಷಾದ್ಯಾಃ ಸ್ವರಿತೇತಸ್ತು ಧಾತವಃ ಪಞ್ಚ ಕೀರ್ತಿತಾಃ
ಮೃಷ್ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಐದು ಧಾತುಗಳು ಸ್ವರಿತವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ರಾಧೋಃ ಕರ್ಮಕ ಏವಾತ್ರ ವೃದ್ಧೌ ಸ್ವಾದಿಚುರಾದಿಕೇ
ಇಲ್ಲಿ ರಾಧು ಎಂಬ ಧಾತು ಮತ್ತು ವೃದ್ಧಿ ವರ್ಗದ ಸ್ವಾದಿ, ಚುರಾದಿ ಮೊದಲಾದ ಧಾತುಗಳು ಕರ್ಮಕವಾಗಿವೆ.
ಪರಸ್ಮೈಪದಿನೋ ಽಷ್ಟಾತ್ರ ರಧಾದ್ಯಾಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ
ಇಲ್ಲಿ ರಧ್ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಎಂಟು ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದಿ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಚತ್ವಾರಿಶಚ್ಛತಂ ಚಾಪಿ ದಿವಾದೌ ಧಾತವೋ ಮತಾಃ
ದಿವ್ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ನೂರು ಧಾತುಗಳು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಪ್ತಾಖ್ಯಾತೋ ದುನೋತಿಸ್ತು ಪರಸ್ಮೈಪದಿನೋ ಮುನೇ
ಮುನಿಯೇ, ದುನೋತಿ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಏಳು ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪರಸ್ಮೈಪದಿನಸ್ತ್ವತ್ರ ತಿಕಾದ್ಯಾಸ್ತು ಚತುರ್ದಶ
ಇಲ್ಲಿ ಟಿಕ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸ್ವರಿತೇತಃ ಷಙಾಖ್ಯಾತಾಸ್ತುದಾದ್ಯಾ ಮುನಿಸತ್ತಮ
ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಟನೇ, ತುಡ್ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಆರು ಧಾತುಗಳು ಸ್ವರಿತವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ವ್ರಶ್ಚಾದಯ ಉದಾತ್ತೇತಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಪಞ್ಚಾಧಿಕಂ ಶತಮ್
ವ್ರಶ್ಚ್ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ನೂರು ಐದು ಧಾತುಗಳು ಉದಾತ್ತವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಣೂಮುಖಾಶ್ಚೈವ ಚತ್ವಾರಃ ಪರಸ್ಮೈಪದಿನೋ ಮತಾಃ
ಊ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ನಾಲ್ಕು ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪೃಙ್ ಮೃಙ್ ಚಾತ್ಮನೇಭಾಷೌ ಷಟ್ ಪರಸ್ಮೈಪದೇ ರಿಪೇಃ
ಪೃಙ್ ಮತ್ತು ಮೃಙ್ ಎಂಬ ಧಾತುಗಳು ಆತ್ಮನೇಪದಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ರಿ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಆರು ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತವೆ.
ಪ್ರಚ್ಛಾದಿಷೋಡಶಾಖ್ಯಾತಾಃ ಪರಸ್ಮೈಪದಿನೋ ಮುನೇ
ಮುನಿಯೇ, ಪ್ರಚ್ಛಾದಿ ಎಂಬ ಹದಿನಾರು ಧಾತುಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ಪರಸ್ಮೈಪದ ರೂಪದಲ್ಲಿವೆ.
ಕೃತೀಪ್ರಭೃತಯ ಶ್ಚಾಪಿ ಪರಸ್ಮೈಪದಿನಸ್ರಯಃ
ಮತ್ತು ಕೃತಿಯಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಧಾತುಗಳೂ ಕೂಡ ಪರಸ್ಮೈಪದವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಸ್ವರಿತೇತೋ ರುಧೋನನ್ದಾ ಪರಸ್ಮೈಭಾಷಿತಃ ಕೃತೀ
ಸ್ವರಿತ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಕೃತಿ, ರುಧ ಮತ್ತು ನಂದಾ ಎಂಬ ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದವಾಗಿವೆ.
ಉದಾತ್ತೇತಃ ಶಿಷಪಿಷರುಧಾದ್ಯಾಃ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಃ
ಉದಾತ್ತ, ಶಿಷ್, ಪಿಷ್, ರುಧ್ ಮತ್ತು ಇತರ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಧಾತುಗಳು ಕೂಡ ಇದೇ ರೀತಿಯವೆಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.