ದಧರ್ತ್ಯಾದ್ಯಾ ಸ್ವವದ್ಭಿಶ್ಚ ಸಸೂವೇತಿ ಚ ಧಿಷ್ವ ಚ
'ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ' ಎಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ರೂಪಗಳು, 'ಸಂತಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು' ಮತ್ತು 'ಇಡು' ಎಂಬ ಪದಗಳೂ ಸೇರಿವೆ.
ರಥೀತರೀ ನಸತಾದ್ಯಾ ಅಮ್ನರ್ಭುವರಥೋ ಇತಿ
'ರಥಿಕ', 'ರಥಿಕನಲ್ಲ', 'ನಸತ್' ಎಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಪದಗಳು, 'ಅಮ್ನರ್ಭುವ', 'ರಥ' ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಸೇರಿವೆ.
ದಾಶ್ವಾಂಶ್ವ ಸ್ವತವಾನ್ಯಾಪೌತ್ರಿಭಿಷ್ಟ್ವಂ ಚ ನೃಭಿಷ್ಟುತಃ
'ಕೊಟ್ಟವನು', 'ಹೊಂದಿದವನು', 'ಸ್ವಂತವನು', 'ಮಕ್ಕಳಿರುವವನು', 'ಪುರುಷರಿಂದ ಹೊಗಳಲ್ಪಟ್ಟವನು' ಎಂಬ ಪದಗಳೂ ಸೇರಿವೆ.
ಚತುರ್ವಿಧಾದ್ಬಾಹುಲಕಾತ್ಪ್ರವೃತ್ತೇರಪ್ರವೃತ್ತಿತಃ
ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಹೆಚ್ಚಿನತೆಯಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಅಕ್ರಿಯೆಯೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.
ಭೂವಾದ್ಯಾ ಧಾತವೋ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಪರಸ್ಮೈಪದಿನಃಸ್ಮೃತಾಃ
'ಭೂ' ಎಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದವಾಗಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಅತಾದಯೋ ಽಷ್ಟತ್ರಿಂಶಞ್ಚ ಪರಸ್ಮೈಪದಿನೋ ಮುನೇ
'ಅತ್' ಎಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಧಾತುಗಳು ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಮೂವತ್ತೆಂಟು ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದವಾಗಿವೆ, ಮಹರ್ಷೇ.
ಉದಾತ್ತೇತರತು ಪಞ್ಚಾಶತ್ಫಕ್ಕಾದ್ಯಾಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ
'ಫಕ್' ಎಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಐವತ್ತು ಧಾತುಗಳು ಉದಾತ್ತ ಸ್ವರ ಹೊಂದಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಗುಪಾದಯೋ ದ್ವಿಚತ್ವಾರಿಂಶದುದಾತ್ತೇತಾಃ ಸಮೀರಿತಾಃ
'ಗುಪ್' ಎಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ನಲವತ್ತೆರಡು ಧಾತುಗಳು ಉದಾತ್ತ ಸ್ವರ ಹೊಂದಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಅಣಾದಯೋಪ್ಯುದಾತ್ತೇತಃ ಸಪ್ತವಿಂಶತಿಧಾತವಃ
'ಅಣ್' ಎಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ಧಾತುಗಳು ಕೂಡ ಉದಾತ್ತ ಸ್ವರ ಹೊಂದಿವೆ.
ದ್ವಿಸಪ್ತತಿಮಿತಾ ಮವ್ಯಮುಖಾಶ್ಚೋದಾತ್ತಬನ್ಧನಾ
ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಸಂಖ್ಯೆಯ 'ಮವ್ಯ', 'ಮುಖಾ' ಎಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಧಾತುಗಳು ಉದಾತ್ತ ಸ್ವರದಿಂದ ಬಂಧಿತವಾಗಿವೆ.
ಕ್ಷುಧಾದಯೋ ಽನುದಾತ್ತೇತೋ ದ್ವಿಷಪಞ್ಚಾಶದುದಾಹೃತಾಃ
ಕ್ಷುಧಾ ಮತ್ತು ಇತರ ಪದಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಐವತ್ತೆರಡು ಪದಗಳನ್ನು ಅನುದಾತ್ತ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ದ್ಯುತಾದ್ಯಾ ಅನುದಾತ್ತೇತೋ ದ್ವಾವಿಂಶತಿರತೋ ಮತಾಃ
ದ್ಯುತಾ ಮತ್ತು ಇತರ ಪದಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಪದಗಳನ್ನೂ ಅನುದಾತ್ತ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ತತೋ ಜ್ವಲದುದಾತ್ತೇತೋ ದ್ವಿಪಞ್ಚಾಶನ್ಮಿತಾಸ್ತಥಾ
ಅದಾದಮೇಲೆ ಜ್ವಲದ್ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಐವತ್ತೆರಡು ಪದಗಳು ಉದಾತ್ತ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಅನುದಾತ್ತೇತ ಅಖ್ಯಾತಾ ಭಾದ್ಯುತಾತ್ತಾ ಇತಃ ಸ್ಯಮಾತ್
ಅನುದಾತ್ತ ಪದಗಳು ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳಾಗಿವೆ; ಭಾ ಮತ್ತು ದ್ಯುತಾ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಪದಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಉದಾತ್ತ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸದಸ್ರಯ ಉದಾತ್ತೇತಃ ಕುಚಾದ್ವೇದಾ ಉದಾತ್ತ ಇತ್
ಸದ್ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಯ ಪದಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಪದಗಳು ಉದಾತ್ತ; ಕುಚಾದ ಮತ್ತು ವೇದ ಪದಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಪದಗಳನ್ನೂ ಉದಾತ್ತ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಸ್ವರಿತೇಚ್ಛಿಞ್ಭೃಞಾದ್ಯಾಶ್ಚತ್ವಾರ ಸ್ವರಿತೇತ್ತತಃ
ಸ್ವರಿತ, ಇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಭೃಣ್ ಪದಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ನಾಲ್ಕು ಪದಗಳನ್ನು ಸ್ವರಿತ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಅಷ್ಟಾದಶಸ್ಮಿಙಾದ್ಯಾಸ್ತು ಆಮನೇಪದಿನೋ ಮತಾಃ
ಅಷ್ಟಾದಶ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಪದಗಳನ್ನು ಆತ್ಮನೇಪದಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಹೃಪರಸ್ಮೈಪದೀ ಚಾತ್ಮನೇಭಾಷಾಸ್ತು ಗುಪಾತ್ರಯಃ
ಹೃ ಎಂಬ ಧಾತು ಪರಸ್ಮೈಪದಿ; ಗುಪ್, ಆ ಮತ್ತು ತ್ರ ಎಂಬ ಮೂರು ಧಾತುಗಳು ಎರಡೂ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತವೆ.
ಪರಸ್ಮೈಪದಿನಃ ಪಞ್ಚ ದಶ ಸ್ಕಂಮ್ಭ್ವಾದಯಸ್ತಥಾ
ಸ್ಕಂಭ್ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಹದಿನೈದು ಧಾತುಗಳನ್ನು ಪರಸ್ಮೈಪದಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸ್ವರಿತೇತಃ ಪಚಾದ್ಯಙ್ಕಾಃ ಪರಸ್ಮೈಪದಿನೋ ಮತಾಃ
ಪಚ್ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಸ್ವರಿತ ಗುರುತಿರುವ ಪದಗಳನ್ನು ಪರಸ್ಮೈಪದಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಭ್ವಾದ್ಯಾ ಏತೇ ಷಡಧಿಕಂ ಸಹಸ್ರಂ ಧಾತವೋ ಮತಾಃ
ಭೂ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಸಾವಿರ ಆರು ಧಾತುಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸ್ವರಿತೇತೋ ದ್ವಿಷಾದ್ಯಾಸ್ತು ಚತ್ವಾರೋ ಧಾತವೋ ಮತಾಃ
ದ್ವಿಷ್ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ಧಾತುಗಳನ್ನು ಸ್ವರಿತ ಗುರುತಿರುವ ಧಾತುಗಳು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಇರಾದಯೋ ಽನುದಾತ್ತೇತೋ ಧಾತವಸ್ತು ತ್ರಯೋದಶ
ಇರ್ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಹದಿಮೂರು ಅನುದಾತ್ತ ಧಾತುಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪರಸ್ಮೈಪದಿನಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಷುಮುಖಾಃ ಸಪ್ತ ಧಾತವಃ
ಷು ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಏಳು ಧಾತುಗಳನ್ನು ಪರಸ್ಮೈಪದಿ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಘುಮುಖಾಸ್ತ್ರಯ ಉದ್ದಿಷ್ಟಾಃ ಪರಸ್ಮೈಪದಿನಸ್ತಥಾ
ಘು ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಮೂರು ಧಾತುಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಪರಸ್ಮೈಪದಿ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಷ್ಟುಞೇಕಸ್ತು ಸಮಾ ಖ್ಯಾತಃ ಸ್ಮೃತೇ ನಾರದ ಶಾಬ್ದಿಕೈಃ
ಏಕೈಕ ಷ್ಟುಞ್ ಎಂಬ ಧಾತು ವ್ಯಾಕರಣಪಂಡಿತರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ನಾರದ.
ಇಙ್ಙಾತ್ಮನೇಪದೀ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಧಾತುರ್ನಾರದ ಕೇವಲಃ
ಇಙ್ ಎಂಬ ಧಾತುವನ್ನು ಕೇವಲ ಆತ್ಮನೇಪದಿ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ, ನಾರದ.
ಞಿಷ್ವಪ್ಶಯೇ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಃ ಪರಸ್ಮೈಪದಿಕಸ್ತಥಾ
ನಿದ್ರೆ ಅರ್ಥದ ಞಿಷ್ ಎಂಬ ಧಾತುವನ್ನು ಪರಸ್ಮೈಪದಿ ಎಂದು ಕೂಡ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.
ದೀಧೀಙ್ವೇಙ್ಸ್ಮೃತೌ ಧಾತೂ ಆತ್ಮನೇಪದಿನೌ ಮುನೇ
ಮುನಿಯೇ, ದೀ, ಧೀ, ವೇ ಮತ್ತು ಹ್ವೇ ಎಂಬ ಧಾತುಗಳು ಆತ್ಮನೇಪದಿ ಎಂದು ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಚರ್ಕರೀತಂ ಚ ಹ್ನುಙ್ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಽನುದಾತ್ತೇನ್ಮುನಿಸತ್ತಮ
ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಟನೇ, ಹ್ನು ಎಂಬ ಧಾತುವನ್ನು ಅನುದಾತ್ತ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದರೆ ಅದನ್ನು ಚರ್ಕರೀತ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.