ಬಹುಲಂ ಛನ್ದಸೀತ್ಯುಕ್ತಮತ್ರ ವಾಚ್ಯಂ ಪುನರ್ವಸೂ
ಈ ರೀತಿಯ ರೂಪಗಳು ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ; ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಣೆ ಮತ್ತೆ ನೀಡಬೇಕಾಗಿದೆ.
ಪರಂ ವ್ಯವಹಿತಾಶ್ಚಾಪಿ ಗತಿಸಂಜ್ಞಾಸ್ತಥಾ ಹಿ ಆ
ಹಾಗೆಯೇ ದೂರದಲ್ಲಿರುವವುಗಳಿಗೂ ಗತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರು ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
ನಿಷ್ಟರ್ಕ್ಯಾನ್ದ್ಯಾಸ್ತಥೋಕ್ತಾಶ್ಚ ಗೃಭಾಯೇತ್ಯಾದಿಕಾಸ್ತಥಾ
ನಿರ್ಣಯಿಸಲು ಆಗದವುಗಳೂ, 'ಗರ್ಭಕ್ಕೆ' ಎಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವವುಗಳೂ ಇದೇ ರೀತಿಯವುಗಳು.
ವ್ಯತ್ಯಯಮಿಚ್ಛತಿ ಶಾಸ್ರಕೃದೇಷಾಂ ಸೋ ಽಪಿ ಚ ಸಿದ್ಧ್ಯತಿ ಬಾಹುಲಕೇನ
ಈವುಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಕರ್ತನು ಬೇರೆ ರೀತಿಯ ನಿಯಮವನ್ನು ಬಯಸಿದರೆ, ಅದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಉದಾಹರಣೆಗಳಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.
ರಾತ್ರೀ ವಿಮ್ಬೀ ಚ ಕದ್ರೂಶ್ಚಾವಿಷ್ಟ್ವೌ ವಾಜಸನೇಯಿನಃ
'ರಾತ್ರಿ', 'ವಿಂಬೀ', 'ಕದ್ರೂ' ಮತ್ತು 'ಅವಿಷ್ಟು' ಎಂಬ ಪದಗಳು ವಾಜಸನೇಯಿಗಳಿಗೇ ಸೇರಿವೆ.
ದೇವಾಸೋ ಽಥೋ ಸರ್ವದೇವತಾತಿತ್ವಾವತ ಇತ್ಯಪಿ
ದೇವತೆಗಳು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗಿಂತ ಮೇಲುಳ್ಳವನು ಕೂಡ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ.
ಅಪಸ್ಪೃಧೇಥಾಂ ನೋ ಅವ್ಯಾದಾಯೋ ಅಸ್ಮಾನ್ಮುಖಾಸ್ತಥಾ
ನೀವು ಇಬ್ಬರೂ ನಮ್ಮನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಲಿ; ನಮ್ಮ ಬಾಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ಅಪಾಯವು ಬರುವದಿಲ್ಲವಾಗಲಿ.
ಹಿರಣ್ಯಯೇನ ನರಂ ಚ ಪರಮೇ ವ್ಯೋಮನಿತ್ಯಪಿ
'ಹಣದಿಂದ ಕೂಡಿದ' ಮತ್ತು 'ಪರಮ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುವ ಪುರುಷ' ಎಂಬ ಪದಗಳೂ ಸೇರಿವೆ.
ಯಜಧ್ವೈನಮೇಮಸಿ ಚ ಸ್ನಾತ್ವೀ ಗತ್ವಾ ಪಚಾಸ್ಥಭೌಃ
'ಅವನಿಗೆ ಯಜ್ಞಮಾಡು', 'ನಾವು ಹತ್ತಿರ ಹೋಗುತ್ತೇವೆ', 'ಸ್ನಾನಮಾಡಿ, ಹೋಗಿ, ಎಲುಬುಗಳನ್ನು ಬೇಯಿಸು' ಎಂಬ ಪದಗಳೂ ಸೇರಿವೆ.
ಪಶ್ಯೇದಧದ್ಬ್ರಭೂಥಾಪಿ ಪ್ರಮಿಣಾನ್ತಿತ್ಯವೀವೃಧತ್
ಅವನು ನೋಡಬಹುದು, ಇಡಬಹುದು, ಆಗಬಹುದು; ಅವನು ಅಳೆಯಬಹುದು, ಹೆಚ್ಚಿಸಬಹುದು.
ದಧರ್ತ್ಯಾದ್ಯಾ ಸ್ವವದ್ಭಿಶ್ಚ ಸಸೂವೇತಿ ಚ ಧಿಷ್ವ ಚ
'ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ' ಎಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ರೂಪಗಳು, 'ಸಂತಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು' ಮತ್ತು 'ಇಡು' ಎಂಬ ಪದಗಳೂ ಸೇರಿವೆ.
ರಥೀತರೀ ನಸತಾದ್ಯಾ ಅಮ್ನರ್ಭುವರಥೋ ಇತಿ
'ರಥಿಕ', 'ರಥಿಕನಲ್ಲ', 'ನಸತ್' ಎಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಪದಗಳು, 'ಅಮ್ನರ್ಭುವ', 'ರಥ' ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಸೇರಿವೆ.
ದಾಶ್ವಾಂಶ್ವ ಸ್ವತವಾನ್ಯಾಪೌತ್ರಿಭಿಷ್ಟ್ವಂ ಚ ನೃಭಿಷ್ಟುತಃ
'ಕೊಟ್ಟವನು', 'ಹೊಂದಿದವನು', 'ಸ್ವಂತವನು', 'ಮಕ್ಕಳಿರುವವನು', 'ಪುರುಷರಿಂದ ಹೊಗಳಲ್ಪಟ್ಟವನು' ಎಂಬ ಪದಗಳೂ ಸೇರಿವೆ.
ಚತುರ್ವಿಧಾದ್ಬಾಹುಲಕಾತ್ಪ್ರವೃತ್ತೇರಪ್ರವೃತ್ತಿತಃ
ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಹೆಚ್ಚಿನತೆಯಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಅಕ್ರಿಯೆಯೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.
ಭೂವಾದ್ಯಾ ಧಾತವೋ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಪರಸ್ಮೈಪದಿನಃಸ್ಮೃತಾಃ
'ಭೂ' ಎಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದವಾಗಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಅತಾದಯೋ ಽಷ್ಟತ್ರಿಂಶಞ್ಚ ಪರಸ್ಮೈಪದಿನೋ ಮುನೇ
'ಅತ್' ಎಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಧಾತುಗಳು ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಮೂವತ್ತೆಂಟು ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದವಾಗಿವೆ, ಮಹರ್ಷೇ.
ಉದಾತ್ತೇತರತು ಪಞ್ಚಾಶತ್ಫಕ್ಕಾದ್ಯಾಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ
'ಫಕ್' ಎಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಐವತ್ತು ಧಾತುಗಳು ಉದಾತ್ತ ಸ್ವರ ಹೊಂದಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಗುಪಾದಯೋ ದ್ವಿಚತ್ವಾರಿಂಶದುದಾತ್ತೇತಾಃ ಸಮೀರಿತಾಃ
'ಗುಪ್' ಎಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ನಲವತ್ತೆರಡು ಧಾತುಗಳು ಉದಾತ್ತ ಸ್ವರ ಹೊಂದಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಅಣಾದಯೋಪ್ಯುದಾತ್ತೇತಃ ಸಪ್ತವಿಂಶತಿಧಾತವಃ
'ಅಣ್' ಎಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ಧಾತುಗಳು ಕೂಡ ಉದಾತ್ತ ಸ್ವರ ಹೊಂದಿವೆ.
ದ್ವಿಸಪ್ತತಿಮಿತಾ ಮವ್ಯಮುಖಾಶ್ಚೋದಾತ್ತಬನ್ಧನಾ
ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಸಂಖ್ಯೆಯ 'ಮವ್ಯ', 'ಮುಖಾ' ಎಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಧಾತುಗಳು ಉದಾತ್ತ ಸ್ವರದಿಂದ ಬಂಧಿತವಾಗಿವೆ.
ಕ್ಷುಧಾದಯೋ ಽನುದಾತ್ತೇತೋ ದ್ವಿಷಪಞ್ಚಾಶದುದಾಹೃತಾಃ
ಕ್ಷುಧಾ ಮತ್ತು ಇತರ ಪದಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಐವತ್ತೆರಡು ಪದಗಳನ್ನು ಅನುದಾತ್ತ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ದ್ಯುತಾದ್ಯಾ ಅನುದಾತ್ತೇತೋ ದ್ವಾವಿಂಶತಿರತೋ ಮತಾಃ
ದ್ಯುತಾ ಮತ್ತು ಇತರ ಪದಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಪದಗಳನ್ನೂ ಅನುದಾತ್ತ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ತತೋ ಜ್ವಲದುದಾತ್ತೇತೋ ದ್ವಿಪಞ್ಚಾಶನ್ಮಿತಾಸ್ತಥಾ
ಅದಾದಮೇಲೆ ಜ್ವಲದ್ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಐವತ್ತೆರಡು ಪದಗಳು ಉದಾತ್ತ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಅನುದಾತ್ತೇತ ಅಖ್ಯಾತಾ ಭಾದ್ಯುತಾತ್ತಾ ಇತಃ ಸ್ಯಮಾತ್
ಅನುದಾತ್ತ ಪದಗಳು ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳಾಗಿವೆ; ಭಾ ಮತ್ತು ದ್ಯುತಾ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಪದಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಉದಾತ್ತ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸದಸ್ರಯ ಉದಾತ್ತೇತಃ ಕುಚಾದ್ವೇದಾ ಉದಾತ್ತ ಇತ್
ಸದ್ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಯ ಪದಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಪದಗಳು ಉದಾತ್ತ; ಕುಚಾದ ಮತ್ತು ವೇದ ಪದಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಪದಗಳನ್ನೂ ಉದಾತ್ತ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಸ್ವರಿತೇಚ್ಛಿಞ್ಭೃಞಾದ್ಯಾಶ್ಚತ್ವಾರ ಸ್ವರಿತೇತ್ತತಃ
ಸ್ವರಿತ, ಇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಭೃಣ್ ಪದಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ನಾಲ್ಕು ಪದಗಳನ್ನು ಸ್ವರಿತ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಅಷ್ಟಾದಶಸ್ಮಿಙಾದ್ಯಾಸ್ತು ಆಮನೇಪದಿನೋ ಮತಾಃ
ಅಷ್ಟಾದಶ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಪದಗಳನ್ನು ಆತ್ಮನೇಪದಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಹೃಪರಸ್ಮೈಪದೀ ಚಾತ್ಮನೇಭಾಷಾಸ್ತು ಗುಪಾತ್ರಯಃ
ಹೃ ಎಂಬ ಧಾತು ಪರಸ್ಮೈಪದಿ; ಗುಪ್, ಆ ಮತ್ತು ತ್ರ ಎಂಬ ಮೂರು ಧಾತುಗಳು ಎರಡೂ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತವೆ.
ಪರಸ್ಮೈಪದಿನಃ ಪಞ್ಚ ದಶ ಸ್ಕಂಮ್ಭ್ವಾದಯಸ್ತಥಾ
ಸ್ಕಂಭ್ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಹದಿನೈದು ಧಾತುಗಳನ್ನು ಪರಸ್ಮೈಪದಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸ್ವರಿತೇತಃ ಪಚಾದ್ಯಙ್ಕಾಃ ಪರಸ್ಮೈಪದಿನೋ ಮತಾಃ
ಪಚ್ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಸ್ವರಿತ ಗುರುತಿರುವ ಪದಗಳನ್ನು ಪರಸ್ಮೈಪದಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.