ರಾಮಾಶ್ರಿತಸ್ತತ್ಪುರುಷೇ ಧಾನ್ಯಾರ್ಥೋ ಯೂಪದಾರು ಚ
ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ, ಧಾನ್ಯಕ್ಕಾಗಿ, ಯೂಪದ ಮರ ಇವು ಉದಾಹರಣೆಗಳು.
ಪಞ್ಚಗವಂ ದಶಗ್ರಾಮೀ ತ್ರಿಫಲೇತಿ ತು ರೂಢಿತಃ
ಪಂಚಗವ, ದಶಗ್ರಾಮಿ, ತ್ರಿಫಲಾ ಎಂಬ ಪದಗಳು ಬಳಕೆಯಿಂದ ಸ್ಥಿರವಾಗಿವೆ.
ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ನ ಞಿ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಕುಂಭಕಾರಾದಿಕಃ ಕೃತಾ
ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣನೆಂದು ಞಿ ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ ಸೂಚಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಕುಂಭಕಾರ ಮತ್ತು ಇತರ ಪದಗಳು ಕೃತ ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.
ಪಞ್ಚಗೂ ರೂಪವದ್ಭಾರ್ಯೋ ಮಧ್ಯಾಹ್ನಃ ಸಸುತಾದಿಕಃ
ಪಂಚಗು, ಸುಂದರವಾದ ಹೆಂಡತಿಯುಳ್ಳವನು, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ, ಮಗನಿರುವವನು ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳು ಹೀಗೆ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.
ಭಿಕ್ಷಾಮಾನಯ ಗಾಂ ಚಾಪಿ ವಾಕ್ಯಮೇವಾನಯೋರ್ಭವೇತ್
'ಭಿಕ್ಷೆ ತಂದುಕೊ', 'ಹಸುವನ್ನು ತಂದುಕೊ' ಎಂಬುವುವು ಎರಡೂ ವಾಕ್ಯಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ರಾಮಕೃಷ್ಣಂ ದ್ವಿಜ ದ್ವೈ ದ್ವೈ ಬ್ರಹ್ಮ ಚೈಕಮುಪಾಸ್ಯತೇ
'ರಾಮಕೃಷ್ಣ', 'ದ್ವಿಜ', 'ಎರಡು ಎರಡು', 'ಬ್ರಹ್ಮ ಒಂದೇ' ಎಂಬ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ತತ್ಪಞ್ಚವಿಧಮಾಖ್ಯಾತಂ ವೈದಿಕಂ ಧಾತುರೂಪಕಮ್
ಈ ರೀತಿ ಐದು ವಿಧದ ವೈದಿಕ ಧಾತು ರೂಪಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ವಿಕಾರಃ ಕ್ವಾಪಿ ವರ್ಣಾನಾಂ ವರ್ಣನಾಶಃ ಕ್ವಚಿನ್ಮತಃ
ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು; ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅಕ್ಷರ ನಾಶವೂ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಧಾತೋರ್ಯೋಗಾತಿಶಯೀ ಚ ಸಂಯೋಗಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ
ಧಾತುವಿನಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಯೋಗವನ್ನು ವಿಶೇಷ ಸಂಯೋಗ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಗೂಢೋತ್ಮಾ ವರ್ಣವಿಕೃತೇರ್ವರ್ಣನಾಂಶಾತ್ಪೃಷೋದರಃ
ಮರೆಮಾಡಿದ ಅರ್ಥ, ಅಕ್ಷರದ ಬದಲಾವಣೆ ಅಥವಾ ಅದರ ಭಾಗವನ್ನು ಪೃಷೋದರ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಬಹುಲಂ ಛನ್ದಸೀತ್ಯುಕ್ತಮತ್ರ ವಾಚ್ಯಂ ಪುನರ್ವಸೂ
ಈ ರೀತಿಯ ರೂಪಗಳು ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ; ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಣೆ ಮತ್ತೆ ನೀಡಬೇಕಾಗಿದೆ.
ಪರಂ ವ್ಯವಹಿತಾಶ್ಚಾಪಿ ಗತಿಸಂಜ್ಞಾಸ್ತಥಾ ಹಿ ಆ
ಹಾಗೆಯೇ ದೂರದಲ್ಲಿರುವವುಗಳಿಗೂ ಗತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರು ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
ನಿಷ್ಟರ್ಕ್ಯಾನ್ದ್ಯಾಸ್ತಥೋಕ್ತಾಶ್ಚ ಗೃಭಾಯೇತ್ಯಾದಿಕಾಸ್ತಥಾ
ನಿರ್ಣಯಿಸಲು ಆಗದವುಗಳೂ, 'ಗರ್ಭಕ್ಕೆ' ಎಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವವುಗಳೂ ಇದೇ ರೀತಿಯವುಗಳು.
ವ್ಯತ್ಯಯಮಿಚ್ಛತಿ ಶಾಸ್ರಕೃದೇಷಾಂ ಸೋ ಽಪಿ ಚ ಸಿದ್ಧ್ಯತಿ ಬಾಹುಲಕೇನ
ಈವುಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಕರ್ತನು ಬೇರೆ ರೀತಿಯ ನಿಯಮವನ್ನು ಬಯಸಿದರೆ, ಅದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಉದಾಹರಣೆಗಳಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.
ರಾತ್ರೀ ವಿಮ್ಬೀ ಚ ಕದ್ರೂಶ್ಚಾವಿಷ್ಟ್ವೌ ವಾಜಸನೇಯಿನಃ
'ರಾತ್ರಿ', 'ವಿಂಬೀ', 'ಕದ್ರೂ' ಮತ್ತು 'ಅವಿಷ್ಟು' ಎಂಬ ಪದಗಳು ವಾಜಸನೇಯಿಗಳಿಗೇ ಸೇರಿವೆ.
ದೇವಾಸೋ ಽಥೋ ಸರ್ವದೇವತಾತಿತ್ವಾವತ ಇತ್ಯಪಿ
ದೇವತೆಗಳು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗಿಂತ ಮೇಲುಳ್ಳವನು ಕೂಡ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ.
ಅಪಸ್ಪೃಧೇಥಾಂ ನೋ ಅವ್ಯಾದಾಯೋ ಅಸ್ಮಾನ್ಮುಖಾಸ್ತಥಾ
ನೀವು ಇಬ್ಬರೂ ನಮ್ಮನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಲಿ; ನಮ್ಮ ಬಾಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ಅಪಾಯವು ಬರುವದಿಲ್ಲವಾಗಲಿ.
ಹಿರಣ್ಯಯೇನ ನರಂ ಚ ಪರಮೇ ವ್ಯೋಮನಿತ್ಯಪಿ
'ಹಣದಿಂದ ಕೂಡಿದ' ಮತ್ತು 'ಪರಮ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುವ ಪುರುಷ' ಎಂಬ ಪದಗಳೂ ಸೇರಿವೆ.
ಯಜಧ್ವೈನಮೇಮಸಿ ಚ ಸ್ನಾತ್ವೀ ಗತ್ವಾ ಪಚಾಸ್ಥಭೌಃ
'ಅವನಿಗೆ ಯಜ್ಞಮಾಡು', 'ನಾವು ಹತ್ತಿರ ಹೋಗುತ್ತೇವೆ', 'ಸ್ನಾನಮಾಡಿ, ಹೋಗಿ, ಎಲುಬುಗಳನ್ನು ಬೇಯಿಸು' ಎಂಬ ಪದಗಳೂ ಸೇರಿವೆ.
ಪಶ್ಯೇದಧದ್ಬ್ರಭೂಥಾಪಿ ಪ್ರಮಿಣಾನ್ತಿತ್ಯವೀವೃಧತ್
ಅವನು ನೋಡಬಹುದು, ಇಡಬಹುದು, ಆಗಬಹುದು; ಅವನು ಅಳೆಯಬಹುದು, ಹೆಚ್ಚಿಸಬಹುದು.
ದಧರ್ತ್ಯಾದ್ಯಾ ಸ್ವವದ್ಭಿಶ್ಚ ಸಸೂವೇತಿ ಚ ಧಿಷ್ವ ಚ
'ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ' ಎಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ರೂಪಗಳು, 'ಸಂತಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು' ಮತ್ತು 'ಇಡು' ಎಂಬ ಪದಗಳೂ ಸೇರಿವೆ.
ರಥೀತರೀ ನಸತಾದ್ಯಾ ಅಮ್ನರ್ಭುವರಥೋ ಇತಿ
'ರಥಿಕ', 'ರಥಿಕನಲ್ಲ', 'ನಸತ್' ಎಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಪದಗಳು, 'ಅಮ್ನರ್ಭುವ', 'ರಥ' ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಸೇರಿವೆ.
ದಾಶ್ವಾಂಶ್ವ ಸ್ವತವಾನ್ಯಾಪೌತ್ರಿಭಿಷ್ಟ್ವಂ ಚ ನೃಭಿಷ್ಟುತಃ
'ಕೊಟ್ಟವನು', 'ಹೊಂದಿದವನು', 'ಸ್ವಂತವನು', 'ಮಕ್ಕಳಿರುವವನು', 'ಪುರುಷರಿಂದ ಹೊಗಳಲ್ಪಟ್ಟವನು' ಎಂಬ ಪದಗಳೂ ಸೇರಿವೆ.
ಚತುರ್ವಿಧಾದ್ಬಾಹುಲಕಾತ್ಪ್ರವೃತ್ತೇರಪ್ರವೃತ್ತಿತಃ
ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಹೆಚ್ಚಿನತೆಯಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಅಕ್ರಿಯೆಯೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.
ಭೂವಾದ್ಯಾ ಧಾತವೋ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಪರಸ್ಮೈಪದಿನಃಸ್ಮೃತಾಃ
'ಭೂ' ಎಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದವಾಗಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಅತಾದಯೋ ಽಷ್ಟತ್ರಿಂಶಞ್ಚ ಪರಸ್ಮೈಪದಿನೋ ಮುನೇ
'ಅತ್' ಎಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಧಾತುಗಳು ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಮೂವತ್ತೆಂಟು ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದವಾಗಿವೆ, ಮಹರ್ಷೇ.
ಉದಾತ್ತೇತರತು ಪಞ್ಚಾಶತ್ಫಕ್ಕಾದ್ಯಾಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ
'ಫಕ್' ಎಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಐವತ್ತು ಧಾತುಗಳು ಉದಾತ್ತ ಸ್ವರ ಹೊಂದಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಗುಪಾದಯೋ ದ್ವಿಚತ್ವಾರಿಂಶದುದಾತ್ತೇತಾಃ ಸಮೀರಿತಾಃ
'ಗುಪ್' ಎಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ನಲವತ್ತೆರಡು ಧಾತುಗಳು ಉದಾತ್ತ ಸ್ವರ ಹೊಂದಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಅಣಾದಯೋಪ್ಯುದಾತ್ತೇತಃ ಸಪ್ತವಿಂಶತಿಧಾತವಃ
'ಅಣ್' ಎಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ಧಾತುಗಳು ಕೂಡ ಉದಾತ್ತ ಸ್ವರ ಹೊಂದಿವೆ.
ದ್ವಿಸಪ್ತತಿಮಿತಾ ಮವ್ಯಮುಖಾಶ್ಚೋದಾತ್ತಬನ್ಧನಾ
ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಸಂಖ್ಯೆಯ 'ಮವ್ಯ', 'ಮುಖಾ' ಎಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಧಾತುಗಳು ಉದಾತ್ತ ಸ್ವರದಿಂದ ಬಂಧಿತವಾಗಿವೆ.