ಕತಮಃ ಕತರಃ ಸಂಖ್ಯೇಯವಿಶೇಷಾವಧಾರಣೇ
'ಯಾವುದು', 'ಎರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದು' ಎಂಬುದು ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸಲು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.
ಏತಾದಶಃ ಕತಿಪಯಃ ಕತಿಥಃ ಕತಿ ನಾರದ
'ಇಷ್ಟು', 'ಕೆಲವು', 'ಎಷ್ಟು ಬಾರಿ', 'ಎಷ್ಟು' ಎಂಬುವು, ನಾರದ.
ದ್ವೇಧಾ ದ್ವೈಧಾ ದ್ವಿಧಾ ಸಂಖ್ಯಾ ಪ್ರಕಾರೇ ಽಥ ಮುನೀಶ್ವರ
'ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ', 'ಎರಡರಲ್ಲಿರುವುದು', 'ಎರಡು ಭಾಗ'—ಇವು ಸಂಖ್ಯೆ ಪ್ರಕಾರಗಳು, ಮಹರ್ಷೇ.
ದ್ವಿತಯಂ ತ್ರಿತಪಂ ಚಾಪಿ ಸಂಖ್ಯಾಯಾಂ ಹಿ ದ್ವಯಂ ತ್ರಯಮ್
'ಜೋಡಿ', 'ಮೂರು ಜನ', ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ 'ಎರಡು', 'ಮೂರು'.
ತ್ರೈಣಃ ಪೌಷ್ಣಸ್ತುಣ್ಡಿಭಶ್ಚ ವೃನ್ದಾರಕಕೃಷೀವಲೌ
ತ್ರೈಣ, ಪೌಷ್ಣ, ತುಂಡಿಭ, ವೃಂದಾರಕ ಮತ್ತು ಕೃಷೀವಲ.
ಅವಟೀಟೋವನಾಟೇ ನಿಬಿಡಂ ಚೇಕ್ಷುಶಾಕಿನಮ್
ಅವಟೀಟ, ವನಾಟ, ನಿಬಿಡ ಮತ್ತು ಚೇಕ್ಶುಶಾಕಿನ.
ವಿದ್ಯಾಥುಞ್ಚುರ್ಬಹುತಿಥಂ ಪರ್ವತಃ ಶೃಙ್ಗಿಣಸ್ತಥಾ
ವಿದ್ಯಾತುಂಚು, ಬಹುತಿಥ, ಪರ್ವತ ಮತ್ತು ಶೃಂಗಿಣ ಕೂಡಾ,
ಚಿಲ್ಲಶ್ಚ ಚಿಪಿಟಂ ಚಿಕ್ವಂ ವಾತೂಲಃ ಕುತಪಸ್ತಥಾ
ಚಿಲ್ಲ, ಚಿಪಿಟ, ಚಿಕ್ವ, ವಾತೂಲ ಮತ್ತು ಕುಟಪ ಸಹ,
ಊರ್ಣಾಯುಶ್ಚ ಮರೂತಶ್ಚೈಕಾಕೀ ಚರ್ಮಣ್ವತೀ ತಥಾ
ಊರ್ಣಾಯು, ಮರೂತ, ಏಕಾಕಿ ಮತ್ತು ಚರ್ಮಣ್ವತಿ ಕೂಡ,
ಆಸಂದೀ ವಞ್ಚ ಚಕ್ರೀವತ್ತೂಷ್ಣೀಕಾಂ ಜಲ್ಪತಕ್ಯಪಿ
ಆಸಂದೀ, ವಂಚ, ಚಕ್ರೀವತ್, ತೂಷ್ಣಿಕಾ ಮತ್ತು ಜಲ್ಪತಕಿ ಸಹ,
ಶನ್ತಃ ಶನ್ತಿಃ ಶಂಯಶನ್ತೌ ಶಂಯೋಹಂಯುಃ ಶುಭಂಯುವತ್
ಶಂತ, ಶಾಂತಿ, ಶಂಯಶಂತ, ಶಂಯೋಹಂಯು ಮತ್ತು ಶುಭಂಯು,
ಭವತಿ ಬಗಭೂವ ಭವಿತಾ ಭವಿಷ್ಯತಿ ಭವತ್ವಭವದ್ಭಘವೇಚ್ಚಾಪಿ
ಭವತಿ, ಬಗಭೂವ, ಭವಿತಾ, ಭವಿಷ್ಯತಿ, ಭವತ್, ಅಭವತ್, ಭಗವತ್ ಮತ್ತು ಭವೇಚ್ಚ ಸಹ,
ಅತ್ತಿ ಜಘಾಸಾತ್ತಾತ್ಸ್ಯತ್ಯತ್ತ್ವಾದದದ್ಯಾದ್ದ್ವಿರಘಸದಾತ್ಸ್ಯತ್
ಅತ್ತಿ, ಜಘಾಸ, ಅತ್ತಾತ್, ಸ್ಯತಿ, ಅತ್ತ್ವಾ, ದದತ್, ದ್ವಿರಘಸ, ದಾತ್ಸ್ಯತ್,
ದಿದೇವ ದೇವಿತಾ ದೇವಿಷ್ಯತಿ ಚ ಅದೀವ್ಯದ್ದೀವ್ಯೇದ್ದೀವ್ಯಾದ್ವೈ
ದಿದೇವ, ದೇವಿತಾ, ದೇವಿಷ್ಯತಿ, ಅದೀವ್ಯತ್, ದೀವ್ಯೇತ್, ದೀವ್ಯಾತ್ ಕೂಡಾ,
ಸುನೋತ್ವಸುನೋತ್ಸುನುಯಾತ್ಸೂಯಾದಶಾವೀದಸೋಷ್ಯುತ್ತುದತಿ ಚ
ಸುನೋತ್, ಅಸುನೋತ್, ಸುನುಯಾತ್, ಸೂಯಾತ್, ಅಶಾವಿತ್, ಅಸೋಷ್ಯತ್ ಮತ್ತು ಉತುಡತಿ ಸಹ,
ಅತೌತ್ಸೀದತೋತ್ಸ್ಯದಿತಿ ಚ ರುಣದ್ಧಿ ರೂರೋಧ ರೋದ್ಧಾ ರೋತ್ಸ್ಯತಿ ವೈ
ಅತೌತ್, ಸೀದತ್, ಓತ್ಸ್ಯತ್, ಇತಿ, ರುಣದ್ದ್ಹಿ, ರೂರೋಧ, ರೋದ್ಧಾ, ರೋತ್ಸ್ಯತಿ ಕೂಡಾ,
ತನೋತಿ ತತಾನ ತನಿತಾ ತನಿಷ್ಯತಿ ತನೋತ್ವತನೋತ್ತನುಯಾದ್ಧಿ
ತನೋತಿ, ತತಾನ, ತನಿತಾ, ತನಿಷ್ಯತಿ, ತನೋತ್, ಅತನೋತ್, ತನೂಯಾತ್ ಕೂಡಾ,
ಅಕ್ರೀಣಾತ್ಕ್ರೀಣಾತ್ಕ್ರೀಣೀಯಾತ್ಕ್ರೀಯಾದಕ್ರೈಷೀದಕ್ರೇಷ್ಯಞ್ಚೋರಯತಿ ಚೋರಯಾಮಾಸ ಚೋರಯಿತಾ ಚೋರಯಿಷ್ಯತಿ ಚೋರಯತು
ಅಕ್ರೀಣಾತ್, ಕ್ರೀಣಾತ್, ಕ್ರೀಣೀಯಾತ್, ಕ್ರೀಯಾತ್, ಅಕ್ರೈಷೀತ್, ಅಕ್ರೇಷ್ಯತ್, ಚೋರಯತಿ, ಚೋರಯಾಮಾಸ, ಚೋರಯಿತಾ, ಚೋರಯಿಷ್ಯತಿ, ಚೋರಯತು,
ಕ್ರಿಯಾಸಮಭಿಹಾರೇ ತು ಪಣ್ಡಿತೋ ಬೋಭೂಯತೇ ಮುನೇ
ಮುನಿಯೇ, ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತನು 'ಬೋಭೂಯತೇ' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.
ಅನುದಾತ್ತಞಿತೋ ಧಾತೋಃ ಕ್ರಿಯಾವಿನಿಮಯೇ ತಥಾ
ಅನುದಾತ್ತ ಸ್ವರ ಇರುವ ಧಾತುವಿನಲ್ಲಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಕ್ರಿಯಾ ವಿನಿಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ.
ಪರಸ್ಮೈಪದಮಾಖ್ಯಾತಂ ಶೇಷಾತ್ಕರ್ತಾರಿ ಶಾಬ್ದಿಕೈಃ
ಪರಸ್ಮೈಪದ ರೂಪದ ಕ್ರಿಯಾಪದವನ್ನು ವ್ಯಾಕರಣಜ್ಞರು ಕರ್ತೃಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ, ಉಳಿದವುಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ.
ಸೌಕರ್ಯಾತಿಶಯಂ ಚೈವ ಯದಾದ್ಯೋತಯಿತುಂ ಮುನೇ
ಮುನಿಯೇ, ವಿಶೇಷವಾದ ಸುಲಭತೆ ಅಥವಾ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ತೋರಿಸಲು ಆಗುವಾಗ,
ಲಭನ್ತೇ ಕರ್ತೃತೇ ಪಶ್ಯ ಪಚ್ಯತೇ ಹ್ಯೋದನಃ ಸ್ವಯಮ್
ನೋಡು, ಕರ್ತೃಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅವರು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅನ್ನವು ತಾನೇ ಬೇಯುತ್ತದೆ.
ಧಾತೋಃ ಸಕರ್ಮಕಾದ್ಭಾವೇ ಕರ್ಮಣ್ಯಪಿ ಲಪ್ರತ್ಯಯಾಃ
ಸಕರ್ಮಕ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಭಾವಾರ್ಥದಲ್ಲಿಯೂ ಅಥವಾ ಕರ್ಮಣ್ಯರ್ಥದಲ್ಲಿಯೂ 'ಲ' ಪ್ರತ್ಯಯವೂ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ.
ಫಲವ್ಯಾಪರಯೋರೇಕನಿಷ್ಟತಾಯಾಮಕರ್ಮಕಃ
ಫಲ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆ ಒಂದೇ ಆಗಿರುವಾಗ, ಅದನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಫಲವಿಲ್ಲದ ಕ್ರಿಯೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಗೌಣೇ ಕರ್ಮಣಿ ದ್ರುಹ್ಯಾದೇಃ ಪ್ರಧಾನೇ ನೀಹೃಕೃಷ್ವಹಾಮ್
ದ್ವಿತೀಯ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾದುದು ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಉಪಕ್ರಮಗಳು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ದ್ರೋಹ, ಅವುಗಳಿಗೆ ಅನುಸರಣೆ ಮಾತ್ರ.
ಪ್ರಯೋಜ್ಯ ಕರ್ಮಣ್ಯನ್ಯೇಷಾಂ ಣ್ಯನ್ತಾನಾಂ ಲಾದಯೋ ಮತಾಃ
ಅಧೀನರಾಗಿರುವ ಇತರರಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಲಾಭಗಳು ಮುಖ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಸೇರಿವೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಫಲೇ ಪ್ರಧಾನಂ ವ್ಯಾಪಾರಸ್ತಿರ್ಙ್ಥಸ್ತು ವಿಶೇಷಣಮ್
ಫಲದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ಕಾರ್ಯವೇ ಮುಖ್ಯ, ದಾಟುವುದು ಅಥವಾ ದಾಟುವ ಕ್ರಿಯೆ ಗುಣವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಭಾವೇ ಕರ್ಮಣಿ ಕೃತ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ ಕೃತಃ ಕರ್ತರಿ ಕೀರ್ತಿತಾಃ
ಕ್ರಿಯೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಕೃತ್ಯಾ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಅದು ಕರ್ತೃನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಗಮ್ಯಾದಿಗಮ್ಯೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಶೇಷಮದ್ಯತನೇ ಮತಮ್
ಹೋಗಬೇಕಾದುದು ಮತ್ತು ಇತರ ಇಂತಹ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನು ಇತ್ತೀಚಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.