ಲಡೀರಿತೋ ವರ್ತಮಾನೇ ಭೂತೇ ಽನದ್ಯತನೇ ತಥಾ
'ಲಟ್' ಕಾಲವನ್ನು ವರ್ತಮಾನಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ಇಂದಿನಲ್ಲದ ಭೂತಕಾಲಕ್ಕೂ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.
ವಿಧ್ಯಾದೌ ಸ್ಯಾದಾಶಿಷಿ ಚ ಲಿಙಿತೋ ದ್ವಿವಿಧೋ ಮುನೇ
ವಿಧಿಲಿಂಗಾದಿ ಮತ್ತು ಆಶೀರ್ವಾದಾರ್ಥಕ ವಿಧಿಗಳು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿವೆ, ಮಹರ್ಷೇ.
ಸ್ಯಾದನದ್ಯತನೇ ಌಟೂ ಚ ಭವಿಷ್ಯತಿ ತು ಧಾತುತಃ
'ಳ್ಟ್' ಕಾಲವನ್ನು ಭವಿಷ್ಯಕ್ಕೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಧಾತುವೇ ಭವಿಷ್ಯಾರ್ಥವನ್ನು ತೋರಿಸಿದರೆ ಬೇಡ.
ಸಿದ್ಧೋದಾಹರಣಂ ವಿದ್ಧಿ ಸಂಹಿತಾದಿಪುರಃ ಸರಮ್
ಸಿದ್ಧ ಕಾಲವನ್ನು ಸಮ್ಹಿತೆ ಮುಂತಾದ ಉದಾಹರಣೆಗಳಿಂದ ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಹೋತೄಕಾರಸ್ತಥಾ ಸೇಯಂ ಲಾಙ್ಗಲೀಷಾ ಮನೀಷಯಾ
'ಹೋತ್ರು', 'ಕಾರ', ಹಾಗೆಯೇ 'ಸೇಯಂ', 'ಲಾಂಗಲೀ', 'ಷಾ' ಎಂಬ ರೂಪಗಳು ಸಂಪ್ರದಾಯದಿಂದ ಸ್ಥಿರಗೊಂಡಿವೆ.
ಶೀತಾರ್ತಶ್ಚ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಸೇಂದ್ರಃ ಸೌಕಾರ ಇತ್ಯಪಿ
ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ, 'ಶೀತಾರ್ತ', 'ಸೇಂದ್ರ', 'ಸೌಕಾರ' ಎಂಬ ರೂಪಗಳೂ ಇದೇ ರೀತಿಯವು.
ತ ಆದ್ಯಾ ವಿಷ್ಣವೇ ಹ್ಯತ್ರ ತಸ್ಮಾ ಅರ್ಘೋ ಗುರಾ ಅಧಃ
ಈ ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ರೂಪಗಳು ಇಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಗುರುಗಿಂತ ಕೆಳಗೆ ಇಡುತ್ತಾರೆ.
ಶೌರೀ ಏತೌ ವಿಷ್ಣು ಇಮೌ ದುರ್ಗೇ ಅಮೂ ನೋ ಅರ್ಜುನಃ
'ಶೌರಿ' ಮತ್ತು 'ಏತೌ' ಎಂಬುದು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ; 'ಇಮೌ' ದುರ್ಗೆಗೆ; 'ಅಮೂ' ನಮಗೆ; 'ಅರ್ಜುನಃ' ಕೂಡ ಹಾಗೇ.
ಷಡತ್ರ ಷಣ್ಮಾತರಶ್ಚ ವಾಕ್ಛುರೋ ವಾಗ್ಧಸ್ರಿಥಾ
'ಷಡ್ಅತ್ರ' ಎಂದರೆ ಆರು; 'ಷಣ್ಮಾತರಃ' ಎಂದರೆ ಆರು ತಾಯಂದಿರು; 'ವಾಕ್ಚುರ' ಮತ್ತು 'ವಾಗ್ಧಸ್ರಿತಾ' ಕೂಡ ಇಂತಹ ಪದಗಳೇ.
ಪ್ರಶ್ನಸ್ತ್ವಥ ಹರಿಃಷಷ್ಠಃ ಕೃಷ್ಣಷ್ಟೀಕತ ಇತ್ಯಪಿ
ಈಗ 'ಪ್ರಶ್ನ' ಎಂಬುದು ಹರಿಯ ಆರನೇ ರೂಪ; 'ಕೃಷ್ಣಷ್ಟೀಕ' ಕೂಡ ಹಾಗೆ.
ಚಕ್ರಿಂಶ್ಛಿನ್ಧಿ ಭವಾಞ್ಛೌರಿರ್ಭವಾಞ್ಶೌರಿರಿತ್ಯಪಿ
ನೀನು ಚಕ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದವನು, ನೀನು ಕಳ್ಳನು, ನೀನು ಶೌರ್ಯವಂತನೂ ಹೌದು.
ತೇಜಾಂಸಿ ಮಂಸ್ಯತೇ ಗಙ್ಗಾ ಹರಿಶ್ಛೇತ್ತಾ ಮರಃಶಿವಃ
ಅವಳು ಆ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಗಂಗೆಯಂತೆ ಎಣಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಹರಿಯು ಕಡಿದರೆ ಅದು ಮರಣ, ಶಿವನು ಕಡಿದರೆ ಅದು ನಾಶ.
ರೋಮೋ ದೃಷ್ಟೋ ಽಬಲಾ ಅತ್ರ ಸುಪ್ತಾ ಇಷ್ಟಾ ಇಮಾ ಯತಃ
ಕೂದಲು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ದುರ್ಬಲರು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಇವುಗಳನ್ನು ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತಾರೆ.
ಏಷ ಶಾರ್ಙ್ಗೀ ಸೈಷ ರಾಮಃ ಸಂಹಿತೈವಂ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ
ಈವನು ಶಾರಂಗ ಧನುಸ್ಸು ಹಿಡಿದವನು, ಈವನು ರಾಮನು; ಹೀಗೆ ಈ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ.
ರಾಮೇ ರಞ್ಜತ್ ಮೇ ಮನಃ ಸುವಿಶದಂ ಹೇ ರಾಮ ತುಭ್ಯಂ ನಮಃ
ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ರಾಮನಲ್ಲಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತದೆ, ಅದು ಶುದ್ಧವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವೂ ಆಗಿದೆ; ಹೇ ರಾಮ, ನಿನಗೆ ನಾನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ.
ಸರ್ವ ಇತ್ಯಾದಿಕಾ ಗೋಪಾಃ ಸಖಾ ಚೈವ ಪತಿರ್ಹರಿಃ
ಎಲ್ಲರೂ, ಗೋಪರು ಮೊದಲಾಗಿ, ಸ್ನೇಹಿತರು; ಹರಿಯು ಪತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಅನಙ್ಘಾನ್ಗೋಧುಗ್ಲಿಟ್ ಚ ದ್ವೇ ತ್ರಯಶ್ಚತ್ವಾರ ಏವ ಚ
ದೋಷವಿಲ್ಲದೆ, ಹಸುವಿನ ಅಂಗಗಳಿರುವವಳು, ಎರಡು, ಮೂರು, ನಾಲ್ಕು ಕೂಡ ಇವೆ.
ಅಷ್ಟೌ ಅಯಂ ಮುನೇ ಸಮ್ರಾಟ್ ಸವಿಭ್ರದ್ವಪುಙ್ಮನಃ
ಎಂಟು, ಹೇ ಮುನಿಯೇ, ಈವನು ಚಕ್ರವರ್ತಿ, ಚಂಚಲವಾದ ರೂಪ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ.
ಉಶನಾಸಾವಿಂಮೇ ಪುಂಸಿ ಸ್ಯಾರಕ್ತಲವಿರಾಮಕಾಃ
ಉಶನಾಸು ಮತ್ತು ಆವಿ ಈ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಇವೆ; ಅವು ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿವೆ, ನಿಲ್ಲುವ ಗುರುತು ಹೊಂದಿವೆ.
ಗೌರ್ನೌಂರುಪಾನ್ ದೂದ್ಯೌರ್ಗೋಃ ಕ್ಷುತ್ ಕಕುಪ್ಸಂವಿತ್ತು ವಾ ಕ್ವಚಿತ್
ಹಸು, ದೋಣಿ, ರೂಪಗಳು, ಹಾಲು, ಹಸಿವು, ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಜ್ಞಾನವೂ ಇದೆ.
ಗ್ರಾಮಣ್ಯಂಬುರವಲಪ್ವೇವಂ ಕರ್ತೃ ಚಾತಿರಿ ವಾತಿನು
ಗ್ರಾಮದ ನಾಯಕ, ನೀರು, ಮಾತು, ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ತೃ, ಅಧಿಕತೆ ಮತ್ತು ಗಾಳಿ ಕೂಡ ಇವೆ.
ಏತದ್ಬ್ರಹ್ಮಾಹಶ್ಚ ದಣ್ಡೀ ಅಸೃಕ್ಕಿಞ್ಚಿತ್ತ್ಯದಾದಿ ಚ
ಇದು ಬ್ರಹ್ಮ, ದಂಡ ಹಿಡಿದವನು, ರಕ್ತ, ಸ್ವಲ್ಪ ಮತ್ತು ಆದಿ ಕೂಡ.
ತಿರ್ಯಗ್ಯಕೃಚ್ಛಕೃಚ್ಚೈವ ದದದ್ಭವತ್ಪಚತ್ತುದತ್
ಬದಿಗೆ ಚಲಿಸುವುದು, ಕಷ್ಟಕರವಾದುದು, ಕೊಡುವುದು; ಆಗುವುದು, ತಿನ್ನುವುದು ಮತ್ತು ಹೊಡೆಯುವುದು.
ಗುಣದ್ರವ್ಯ ಕ್ರಿಯಾಯೋಗಾಂಸ್ರಿಲಿಙ್ಗಾಂಶ್ಚ ಕತಿ ಬ್ರುವೇ
ಎಷ್ಟು ಗುಣಗಳು, ವಸ್ತುಗಳು, ಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಸಂಯೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಲಿಂಗಗಳು ಇವೆ ಎಂದು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.
ಪಟುಃ ಸ್ವಯಂಭೂಃ ಕರ್ತಾ ಚ ಮಾತಾ ಚೈವ ವ ಪಿತಾ ಚ ನಾ
ಪಾಂಡಿತ್ಯವಂತನು, ಸ್ವಯಂ ಹುಟ್ಟಿದವನು, ಕರ್ತೃ, ತಾಯಿ, ಆದರೆ ತಂದೆ ಅಲ್ಲ.
ಧನಾಕೃಸೋಮೌ ಚಾಗರ್ಹಸ್ತವಿರ್ಗ್ರಥಾಸ್ವರ್ಣನ್ಬಹೂ
ಹಣ, ಚಂದ್ರನು, ಹಸುವಿನ ಕೈ, ರಥ, ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಅನೇಕವುಗಳು.
ರಿಮಪವ್ವಿಷಾದ್ವಜಾತಾನಹೋ ತಥಾ ಸರ್ವಂ ವಿಶ್ವೋಭಯೇ ಚೋಭೌ ಅನ್ಯಾನ್ತರೇತರಾಣಿ ಚ
ಅಂಚಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವು, ವಿಷ, ವಜ್ರ, ಹಾವು; ಹೀಗೆಯೇ ಎಲ್ಲವೂ, ವಿಶ್ವ, ಇಬ್ಬರೂ ಮತ್ತು ಪರಸ್ಪರ ಬೇರೆಯವುಗಳು.
ಪೂರ್ವೋತ್ತರೋತ್ತರಾಶ್ಚೈವ ದಕ್ಷಿಣಶ್ಚೋತ್ತರಾಧರೌ
ಹಿಂದಿನವು, ಮುಂದಿನವು, ದಕ್ಷಿಣದವು, ಮೇಲಿನವು ಮತ್ತು ಕೆಳಗಿನವು ಕೂಡ.
ಯುಷ್ಮದಸ್ಮಞ್ಚ ಪ್ರಥಮಶ್ಚರಮೋಲ್ಪಸ್ತಥಾರ್ಧಕಃ
ನೀವು ಮತ್ತು ನಾವು—ಮೊದಲನೆಯದು, ಕೊನೆಯದು, ಕಡಿಮೆ ಇರುವದು ಮತ್ತು ಅರ್ಧ ಎಂಬವು.
ಸ್ವೇಕಾಭುವಿರೋಧಪರಿ ವಿಪರ್ಯಯಶ್ಚಾವ್ಯಯಾಸ್ತಥಾ
ಹಾಗೆಯೇ, ತನ್ನವರಿಗೂ ಪರರಿಗೂ ವಿರೋಧ, ಬದಲಾವಣೆ ಮತ್ತು ಶಾಶ್ವತವಾದದು ಕೂಡ.