ಅನ್ತರೇಷು ಸಹಾರ್ಥೇ ಚ ಹೀನೇ ಹ್ಯುಪಶ್ಚ ಕಥ್ಯತೇ
ಮಧ್ಯಸ್ಥರಲ್ಲಿ, ಜೊತೆಯ ಅರ್ಥಕ್ಕೆ, ಕೊರತೆಯಿದ್ದಾಗ ಮತ್ತು ಉಪ ಪದವೂ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಅಪ್ರಾಣಿಷು ವಿಭಕ್ತೀ ದ್ವೇ ಮನ್ಯಕರ್ಮಣ್ಯನಾದರೇ
ಜಡ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ, ಮನಸ್ಸಿನ ಕ್ರಿಯೆ ಅಥವಾ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಭಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.
ಚತುರ್ಥೀ ಚೈವ ತಾದರ್ಥ್ಯೇ ತುಮರ್ಥಾದ್ಭಾವವಾಚಿನಃ
ನಾಲ್ಕನೇ ವಿಭಕ್ತಿ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಮತ್ತು 'ತುಮ್' ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಕೂಡ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಕಾಲೇ ಭಾವೇ ಸಪ್ತಮೀ ಸ್ಯಾದೇತೈರ್ಯೋಗೇ ಚ ಷಷ್ಠ್ಯಪಿ
ಓ ಸಮಯ ಅಥವಾ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಏಳನೇ ವಿಭಕ್ತಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ; ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಆರನೇ ವಿಭಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಉಪಯೋಗಿಸಬಹುದು.
ನಿರ್ಧಾರಣೇ ದ್ವೇ ವಿಭಕ್ತೀ ಷಷ್ಟೀ ಹೇತುಪ್ರಯೋಗಕೇ
ನಿಶ್ಚಿತತೆಗಾಗಿ ಎರಡು ವಿಭಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ; ಕಾರಣವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಆರನೇ ವಿಭಕ್ತಿಯನ್ನೇ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.
ಹಿಂಸಾರ್ಥಾನಾಂ ಪ್ರಯೋಗೇ ಚ ಕೃತಿಕರ್ಮಣಿ ಕರ್ತರಿ
ಹಾನಿಕರ ಅರ್ಥವಿರುವ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳಲ್ಲಿ, ಸಾಧನ ಅಥವಾ ಕರ್ತೃ ಮೂಲಕ ನಡೆದ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಈ ವಿಭಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಭೂವಾದಿಷು ತಿಙತೇಷು ಲಕಾರಾ ದಶ ವೈ ಸ್ಮೃತಾಃ
'ಭೂ' ಎಂಬ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಕಾಲಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಿಗಳು, ಅಂದರೆ 'ಲಕಾರಗಳು', ಗುರುತಿಸಲಾಗಿವೆ.
ಮಿವ್ವಸ್ಮಸಃ ಪರಸ್ಮೈ ತು ಪಾದಾನಾಂ ಚಾ ಮಪನೇದಮ್
'ಮಿ', 'ವಸ್', 'ಮಸ್', 'ಸಃ' ಎಂಬ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳು ಆತ್ಮನೇಪದಕ್ಕೆ ಸೇರಿವೆ; 'ಪ', 'ನಾ', 'ಮ್', 'ಪ', 'ನೇ', 'ದಮ್' ಎಂಬವು ಪರಸ್ಮೈಪದಕ್ಕೆ ಸೇರಿವೆ.
ಏ ವಹೇ ಮಹ ಆದೇಶಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಹ್ಯನ್ಯೇ ಲಿಙಾದಿಷು
'ಏ', 'ವಹೆ', 'ಮಹ' ಎಂಬ ರೂಪಗಳನ್ನು ಇತರ ವಿಧಿಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಲಿಂಗಾದಿ ವಿಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸುವುದಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಮಧ್ಯಮೋ ಯುಷ್ಮದಿ ಪ್ರೋಕ್ತ ಉತ್ತಮಃ ಪುರುಷೋ ಽಸ್ಮದಿ
ಮಧ್ಯಮ ಪುರುಷವನ್ನು 'ಯುಷ್ಮದ್' ಎಂಬುದರಿಂದ, ಮತ್ತು ಪ್ರಥಮ ಪುರುಷವನ್ನು 'ಅಸ್ಮದ್' ಎಂಬುದರಿಂದ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಲಡೀರಿತೋ ವರ್ತಮಾನೇ ಭೂತೇ ಽನದ್ಯತನೇ ತಥಾ
'ಲಟ್' ಕಾಲವನ್ನು ವರ್ತಮಾನಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ಇಂದಿನಲ್ಲದ ಭೂತಕಾಲಕ್ಕೂ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.
ವಿಧ್ಯಾದೌ ಸ್ಯಾದಾಶಿಷಿ ಚ ಲಿಙಿತೋ ದ್ವಿವಿಧೋ ಮುನೇ
ವಿಧಿಲಿಂಗಾದಿ ಮತ್ತು ಆಶೀರ್ವಾದಾರ್ಥಕ ವಿಧಿಗಳು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿವೆ, ಮಹರ್ಷೇ.
ಸ್ಯಾದನದ್ಯತನೇ ಌಟೂ ಚ ಭವಿಷ್ಯತಿ ತು ಧಾತುತಃ
'ಳ್ಟ್' ಕಾಲವನ್ನು ಭವಿಷ್ಯಕ್ಕೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಧಾತುವೇ ಭವಿಷ್ಯಾರ್ಥವನ್ನು ತೋರಿಸಿದರೆ ಬೇಡ.
ಸಿದ್ಧೋದಾಹರಣಂ ವಿದ್ಧಿ ಸಂಹಿತಾದಿಪುರಃ ಸರಮ್
ಸಿದ್ಧ ಕಾಲವನ್ನು ಸಮ್ಹಿತೆ ಮುಂತಾದ ಉದಾಹರಣೆಗಳಿಂದ ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಹೋತೄಕಾರಸ್ತಥಾ ಸೇಯಂ ಲಾಙ್ಗಲೀಷಾ ಮನೀಷಯಾ
'ಹೋತ್ರು', 'ಕಾರ', ಹಾಗೆಯೇ 'ಸೇಯಂ', 'ಲಾಂಗಲೀ', 'ಷಾ' ಎಂಬ ರೂಪಗಳು ಸಂಪ್ರದಾಯದಿಂದ ಸ್ಥಿರಗೊಂಡಿವೆ.
ಶೀತಾರ್ತಶ್ಚ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಸೇಂದ್ರಃ ಸೌಕಾರ ಇತ್ಯಪಿ
ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ, 'ಶೀತಾರ್ತ', 'ಸೇಂದ್ರ', 'ಸೌಕಾರ' ಎಂಬ ರೂಪಗಳೂ ಇದೇ ರೀತಿಯವು.
ತ ಆದ್ಯಾ ವಿಷ್ಣವೇ ಹ್ಯತ್ರ ತಸ್ಮಾ ಅರ್ಘೋ ಗುರಾ ಅಧಃ
ಈ ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ರೂಪಗಳು ಇಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಗುರುಗಿಂತ ಕೆಳಗೆ ಇಡುತ್ತಾರೆ.
ಶೌರೀ ಏತೌ ವಿಷ್ಣು ಇಮೌ ದುರ್ಗೇ ಅಮೂ ನೋ ಅರ್ಜುನಃ
'ಶೌರಿ' ಮತ್ತು 'ಏತೌ' ಎಂಬುದು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ; 'ಇಮೌ' ದುರ್ಗೆಗೆ; 'ಅಮೂ' ನಮಗೆ; 'ಅರ್ಜುನಃ' ಕೂಡ ಹಾಗೇ.
ಷಡತ್ರ ಷಣ್ಮಾತರಶ್ಚ ವಾಕ್ಛುರೋ ವಾಗ್ಧಸ್ರಿಥಾ
'ಷಡ್ಅತ್ರ' ಎಂದರೆ ಆರು; 'ಷಣ್ಮಾತರಃ' ಎಂದರೆ ಆರು ತಾಯಂದಿರು; 'ವಾಕ್ಚುರ' ಮತ್ತು 'ವಾಗ್ಧಸ್ರಿತಾ' ಕೂಡ ಇಂತಹ ಪದಗಳೇ.
ಪ್ರಶ್ನಸ್ತ್ವಥ ಹರಿಃಷಷ್ಠಃ ಕೃಷ್ಣಷ್ಟೀಕತ ಇತ್ಯಪಿ
ಈಗ 'ಪ್ರಶ್ನ' ಎಂಬುದು ಹರಿಯ ಆರನೇ ರೂಪ; 'ಕೃಷ್ಣಷ್ಟೀಕ' ಕೂಡ ಹಾಗೆ.
ಚಕ್ರಿಂಶ್ಛಿನ್ಧಿ ಭವಾಞ್ಛೌರಿರ್ಭವಾಞ್ಶೌರಿರಿತ್ಯಪಿ
ನೀನು ಚಕ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದವನು, ನೀನು ಕಳ್ಳನು, ನೀನು ಶೌರ್ಯವಂತನೂ ಹೌದು.
ತೇಜಾಂಸಿ ಮಂಸ್ಯತೇ ಗಙ್ಗಾ ಹರಿಶ್ಛೇತ್ತಾ ಮರಃಶಿವಃ
ಅವಳು ಆ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಗಂಗೆಯಂತೆ ಎಣಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಹರಿಯು ಕಡಿದರೆ ಅದು ಮರಣ, ಶಿವನು ಕಡಿದರೆ ಅದು ನಾಶ.
ರೋಮೋ ದೃಷ್ಟೋ ಽಬಲಾ ಅತ್ರ ಸುಪ್ತಾ ಇಷ್ಟಾ ಇಮಾ ಯತಃ
ಕೂದಲು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ದುರ್ಬಲರು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಇವುಗಳನ್ನು ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತಾರೆ.
ಏಷ ಶಾರ್ಙ್ಗೀ ಸೈಷ ರಾಮಃ ಸಂಹಿತೈವಂ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ
ಈವನು ಶಾರಂಗ ಧನುಸ್ಸು ಹಿಡಿದವನು, ಈವನು ರಾಮನು; ಹೀಗೆ ಈ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ.
ರಾಮೇ ರಞ್ಜತ್ ಮೇ ಮನಃ ಸುವಿಶದಂ ಹೇ ರಾಮ ತುಭ್ಯಂ ನಮಃ
ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ರಾಮನಲ್ಲಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತದೆ, ಅದು ಶುದ್ಧವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವೂ ಆಗಿದೆ; ಹೇ ರಾಮ, ನಿನಗೆ ನಾನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ.
ಸರ್ವ ಇತ್ಯಾದಿಕಾ ಗೋಪಾಃ ಸಖಾ ಚೈವ ಪತಿರ್ಹರಿಃ
ಎಲ್ಲರೂ, ಗೋಪರು ಮೊದಲಾಗಿ, ಸ್ನೇಹಿತರು; ಹರಿಯು ಪತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಅನಙ್ಘಾನ್ಗೋಧುಗ್ಲಿಟ್ ಚ ದ್ವೇ ತ್ರಯಶ್ಚತ್ವಾರ ಏವ ಚ
ದೋಷವಿಲ್ಲದೆ, ಹಸುವಿನ ಅಂಗಗಳಿರುವವಳು, ಎರಡು, ಮೂರು, ನಾಲ್ಕು ಕೂಡ ಇವೆ.
ಅಷ್ಟೌ ಅಯಂ ಮುನೇ ಸಮ್ರಾಟ್ ಸವಿಭ್ರದ್ವಪುಙ್ಮನಃ
ಎಂಟು, ಹೇ ಮುನಿಯೇ, ಈವನು ಚಕ್ರವರ್ತಿ, ಚಂಚಲವಾದ ರೂಪ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ.
ಉಶನಾಸಾವಿಂಮೇ ಪುಂಸಿ ಸ್ಯಾರಕ್ತಲವಿರಾಮಕಾಃ
ಉಶನಾಸು ಮತ್ತು ಆವಿ ಈ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಇವೆ; ಅವು ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿವೆ, ನಿಲ್ಲುವ ಗುರುತು ಹೊಂದಿವೆ.
ಗೌರ್ನೌಂರುಪಾನ್ ದೂದ್ಯೌರ್ಗೋಃ ಕ್ಷುತ್ ಕಕುಪ್ಸಂವಿತ್ತು ವಾ ಕ್ವಚಿತ್
ಹಸು, ದೋಣಿ, ರೂಪಗಳು, ಹಾಲು, ಹಸಿವು, ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಜ್ಞಾನವೂ ಇದೆ.