ಮೃದುಶ್ಚೈವ ದ್ವಿಮಾತ್ರಶ್ಚ ದಧನ್ವಾಂ ಇತಿ ನಿದರ್ಶನಮ್
ಅದು ಮೃದುವಾಗಿಯೂ, ಎರಡು ಪ್ರಮಾಣ ಉದ್ದವಿರುವದಾಗಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ; 'ದಧನ್ವಾ' ಎಂಬುದು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.
ಏವಂ ರಙ್ಗಃ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯೋ ನಾರದೈತನ್ಮತಂ ಮಮ
ಈ ರೀತಿ 'ರಂಗ' ಅನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು; ಇದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ, ನಾರದ.
ಚತುರ್ಣಾಂ ಪದಜಾತೀನಾಂ ಪದಾನ್ತಾ ದಶ ಕೀರ್ತಿತಾಃ
ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ವಿಧದ ಪದಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ವ್ಯಞ್ಜನಾ ನ ತು ವರ್ತನ್ತೇ ಯತ್ರ ತಿಷ್ಟತಿ ಸ ಸ್ವರಃ
ಒಂದು ಸ್ವರ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದ್ದರೆ ಅಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಜನಗಳು ಇರವು.
ಮಣಿವದ್ವ್ಯಞ್ಜನಂ ವಿದ್ಯಾತ್ಸೂತ್ರ ವಞ್ಚ ಸ್ವರಂ ವಿದುಃ
ವ್ಯಂಜನವನ್ನು ಮಣಿಯಂತೆ, ಸ್ವರವನ್ನು ಹಾರದ ಹಾರದಂತೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ದುರ್ಬಲಂ ವ್ಯಜನಂ ತದ್ವದ್ಧರೇತ ಬಲವಾನ್ಸ್ವರಃ
ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಜನ ದುರ್ಬಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಸ್ವರ ಮಾತ್ರ ಬಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಜಿಹ್ವಾಮೂಲಮುಪಧ್ಮಾ ಚ ಗತಿರಷ್ಟವಿಧೋಷ್ಮಣಃ
ಜಿಹ್ವಾಮೂಲ, ಉಪಧ್ಮಾನೀಯ ಮತ್ತು ಎಂಟು ವಿಧದ ಉಷ್ಮಗಳ ಚಲನೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ವಿಸರ್ಗಸ್ತತ್ರ ಮನ್ತವ್ಯರತಾಲವ್ಯಶ್ಚಾತ್ರ ಜಾಯತೇ
ಅಲ್ಲಿ ವಿಸರ್ಗವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ತಾಳವ್ಯವೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ವ್ಯಞ್ಜನಾಖ್ಯಾ ವಿವೃತ್ತಿಸ್ತು ಸ್ವರಾಖ್ಯಾ ಪ್ರತಿಸಂಹಿತಾ
ವ್ಯಂಜನಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಣೆ ಎಂಬ ಹೆಸರು, ಸ್ವರಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರ ಸಂಪರ್ಕ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಇದೆ.
ವಿವೃತ್ತಿರ್ಯಾ ಭವೇತ್ತತ್ರ ಸ್ವರಾಖ್ಯಾಂ ತಾಂ ವಿನಿರ್ದ್ದಿಶೇತ್
ಯಾವೆಡೆ ವಿಸ್ತರಣೆ ಇದೆ, ಅದನ್ನು ಸ್ವರಸಂಬಂಧಿತವೆಂದು ಹೇಳಬೇಕು.
ಸ್ವರಾನ್ತಂ ತಾದೃಶಂ ವಿದ್ಯಾದ್ಯದನ್ಯವ್ದ್ಯಕ್ತಮೂಷ್ಮಣಃ
ಅಸ್ಪಷ್ಟ ಉಷ್ಮಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಇಂತಹುದನ್ನು ಸ್ವರಾಂತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ದ್ವಿತೀಯಂ ಸ್ಥಾನಮಾಪನ್ನಾಃ ಶಷಸಪ್ರತ್ಯಯಾ ಯದಿ
'ಶ', 'ಷ', 'ಸ' ಪ್ರತ್ಯಯಗಳು ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ,
ನ ಚೈತಾನ್ಪ್ರತಿಜಾನೀಯಾದ್ಯಥಾ ಮತ್ಸ್ಯಃ ಕ್ಷುರೋಪ್ಸರಾಃ
ಅವುಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಾರದು, ಹೇಗೆಂದರೆ ಮೀನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕತ್ತ리를 ಗಮನಿಸದಂತೆ.
ಋಚಃ ಸ್ವಚ್ಛನ್ದವೃತ್ತಾಸ್ತು ಪಾದಾಸ್ತ್ವಕ್ಷರಮಾನತಃ
ಋಗ್ವೇದದ ಋಚಗಳು ಸ್ವಚ್ಛಂದ ಛಂದಸ್ಸು ಹೊಂದಿವೆ; ಪಾದಗಳನ್ನು ಅಕ್ಷರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ ಅಳೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರತ್ಯಯೇತ ಸಹಾರೇಫಮಿಮೀತೇ ಸ್ವರಭಕ್ತಯಾ
ಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನು ರೆಫ ಸಹಿತವಾಗಿ ಸ್ವರಭಾಗದಿಂದ ಅಳೆಯುತ್ತಾರೆ.
ವಿದ್ಯಾಲ್ಲಘುಮೃಕಾರಂ ತು ಯದಿ ತೂಷ್ಮಾಣಸಂಯುತಃ
ಉಷ್ಮನೊಡನೆ ಸೇರಿರುವ ಲಘು 'ಋ'ಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಬೇಕು.
ಗುರುವರ್ಣಃ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯಸ್ತೃಚಂ ಚಾತ್ರ ನಿದರ್ಶನಮ್
ಗುರು ಎಂಬ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸಾಲಿನ ಶ್ಲೋಕವೇ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.
ನಿರೃತಿಪಞ್ಚಮಾ ಹ್ಯತ್ರ ಋಕಾರಾ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ
ಇಲ್ಲಿ ಐದನೆಯದು ನಿರೃತಿಯಾಗಿದೆ; ಅದು 'ಋ' ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ.
ಇಉವರ್ಣಾಭ್ಯಾಂ ಹೀನಾ ಕ್ವಚಿದೇಕಪದಾಕ್ರಮವಿಯುಕ್ತಾ
ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ 'ಇ' ಮತ್ತು 'ಉ' ಸ್ವರಗಳು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಒಂದು ಪದದ ಕ್ರಮದಿಂದ ಶ್ಲೋಕವು ಬೇರ್ಪಡುತ್ತದೆ.
ಸ್ವರೋದಾ ವ್ಯಞ್ಜನೋದಾ ಚ ವಿಹಿತಾಕ್ಷರಚಿನ್ತಕೈಃ
ನಿಯಮಿತ ಅಕ್ಷರಗಳ ವಿಚಾರದಿಂದ ಸ್ವರ ಮತ್ತು ವ್ಯಂಜನಗಳ ಧ್ವನಿಗಳು ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತವೆ.
ಶಷಸೇಷು ವಿವೃತಾಂ ತು ಹಕಾರೇ ಸಂವೃತಾಂ ವಿದುಃ
'ಷ' ಮತ್ತು 'ಸ' ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ತೆರೆದ ರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; 'ಹ' ಅಕ್ಷರದಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಿದ ರೂಪವಿದೆ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಇಕಾರಂ ಚಾಪ್ಯುಕಾರಂ ಗ್ರಸ್ತದೋಷಂ ತಥೈವ ಚ
'ಇ' ಮತ್ತು 'ಉ' ಸ್ವರಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ದೋಷದಿಂದ ಬಾಧಿತವಾದವುಗಳೂ ಸೇರಿವೆ.
ಅಥ ಸಾನ್ತಿಕ ಚ ನಙ್ಮಸಾನುಸ್ವಾರಂ ಘುಟತಂ ಚ
ಮುಂದೆ, ಅಂತ್ಯದ ನಸ್ಸಲ್, ಅನುಸ್ವಾರ ಮತ್ತು ಘಂಟಿಕಾರ ನಸ್ಸಲ್ ಕೂಡ ಪರಿಗಣನೆಗೆ ಬರುತ್ತವೆ.
ಯಸ್ಯಾ ಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಂ ಯಾ ತ್ವನ್ಯಾ ಸಾ ಸ್ಮೃತಾ ವಿಪುಲಾ
ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟವೆಯೋ ಅದನ್ನು ಹಾಗೆ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು; ಉಳಿದುದನ್ನು ವಿಪುಲಾ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ತತ್ಸಂಯೋಗೋತ್ತರಂ ವಿದ್ಯಾದ್ಗುರುದಾರ್ಘಾಕ್ಷರಾಣಿ ತು
ಹೀಗೆ ಸಂಯೋಗವಾದ ಮೇಲೆ, ಅಕ್ಷರಗಳು ದೀರ್ಘ ಮತ್ತು ಭಾರವಾಗಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ವಿವೃತ್ತಿರ್ ಯತ್ರ ದೃಶ್ಯತೇ ಸ್ವಾರಸ್ಯೈವಾಗ್ರತಃ ಸ್ಥಿತಃ
ಯಲ್ಲಿ ತೆರೆದ ರೂಪ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ, ಅದು ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಸ್ವರಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆ ಇರುತ್ತದೆ.
ಅಷ್ಟಪ್ರಕಾರಂ ವಿಜ್ಞೇಯಂ ಪದಾನಾಂ ಸ್ವರಲಕ್ಷಣಮ್
ಪದಗಳ ಸ್ವರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಎಂಟು ವಿಧಗಳಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಮಧ್ಯೋದಾತ್ತಂ ಸ್ವರಿತಂ ದ್ವಿರುದಾತ್ತಮಿತ್ಯೇತಾ ಅಷ್ಟೌ ಪದಸಂಜ್ಞಾಃ
ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಏರಿದ, ಸ್ವರಿತ, ಎರಡು ಬಾರಿ ಏರಿದ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಪದಗಳ ಎಂಟು ಹೆಸರುಗಳು.
ಸರ್ವಾಣಿ ಪ್ರಚಯಸ್ಥಾನ್ಯುಪೋದಾತ್ತಂ ನಿಹನ್ಯತೇ
ಯಾವುದನ್ನು ಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆವೆಯೋ ಅವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಏರಿದ ಸ್ವರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ.
ಸ್ವರಿತಃ ಕೇವಲೋ ಯತ್ರ ಮೃದುಸ್ತತ್ರ ನಿಪಾತಯೇತ್
ಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಸ್ವರಿತ ಸ್ವರವಿದ್ದರೆ, ಅಲ್ಲಿಗೆ ಮೃದು ಸ್ವರವನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು.