ಋಕ್ಸ್ವರಾ ತುಲ್ಯಯೋಗಾ ವಾ ಕೈಶ್ಚಿದೇವಮುದೀರ್ಯತೇ
ಋಕ್ಸ್ನ ಧ್ವನಿಗಳು ಅಥವಾ ಸಮಾನ ಸಂಯುಕ್ತಗಳ ಧ್ವನಿಗಳನ್ನು ಕೆಲವರು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಯೇತೀಕ್ಷರಾದಿಕರಣಂ ಪದಾನ್ತಸ್ಯೇತಿ ತಂ ವಿದುಃ
ಉಚ್ಚಾರಣೆಯ ಪ್ರಾರಂಭವು ಮೊದಲ ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಪದದ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವರು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ.
ವಿವೃತಯಶ್ಚತಸ್ರೋ ವೈ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಇತಿ ಮೇ ಮತಮ್
ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಆರಂಭಗಳಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು — ಇದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ.
ಹ್ರಸ್ವಾದಿವತ್ಸಾನುಸೃತಾ ವತ್ಸಾನುಸಾರಿಣೀ ಚಾಗ್ರೇ
ಹ್ರಸ್ವ ಸ್ವರದ ನಂತರ ಮತ್ತು ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೂ, ಹಸುವಿನ ಕಂದದಂತೆ ಮುಂದಿನ ಧ್ವನಿ ಕೂಡ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತದೆ.
ಚತಸೃಣಾಂ ವಿವೃತೀನಾ ಮನ್ತರಂ ಮಾತ್ರಿಕಂ ಭವೇತ್
ಈ ನಾಲ್ಕು ಆರಂಭಗಳಲ್ಲಿ, ಅವುಗಳ ಮಧ್ಯದ ಅವಧಿಯನ್ನು ಒಂದು ಮಾತ್ರೆಯಿಂದ ಅಳೆಯಬೇಕು.
ಅರ್ದ್ಧಮಾತ್ರಿಕಮನ್ಯೇಷಾಮನ್ಯೇಷಾಮಣುಮಾತ್ರಿಕಮ್
ಉಳಿದವುಗಳಿಗೆ ಅರ್ಧ ಮಾತ್ರೆ; ಇನ್ನಿತರರಿಗೆ ಅಣುಮಾತ್ರೆ ಅವಧಿ ಇರುತ್ತದೆ.
ಪವೇಷು ಪರಸವರ್ಣಂ ಸ್ಪರ್ಶೇಷು ಚೋತ್ತಮಾಪತಿಮ್
ಪ ಎಂಬಲ್ಲಿ, ಮುಂದಿನ ಅಕ್ಷರವು ಅದೇ ವರ್ಣದಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಸ್ಪರ್ಶ ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ, ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದುದು ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ.
ಅಕಾರಂ ರಕ್ತಮಿತ್ಯಾಹುಸ್ತಕಾರೇಣ ತು ರಜ್ಯತೇ
ಅ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಕೆಂಪು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ತ ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಅದು ಬಣ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಅರ್ದ್ಧಮಾತ್ರಾ ತು ಪೂರ್ವಸ್ಯ ರಜ್ಯತೇ ತ್ವಣುಮಾತ್ರಯಾ
ಹಿಂದಿನ ಅಕ್ಷರದ ಅರ್ಧ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚಿಸಿ ಉಚ್ಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ರೇಫೋ ರಙ್ಗಶ್ಚ ಲೋಪಶ್ಚ ಸಾನುಸ್ವರೋ ಽಪಿ ವಾ ಕ್ವಚಿತ್
ರೆಫ, ರಂಗ, ಲೋಪ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅನುನಾಸಿಕವೂ ಕೂಡ ಸಂಭವಿಸಬಹುದು.
ಮೃದುಶ್ಚೈವ ದ್ವಿಮಾತ್ರಶ್ಚ ದಧನ್ವಾಂ ಇತಿ ನಿದರ್ಶನಮ್
ಅದು ಮೃದುವಾಗಿಯೂ, ಎರಡು ಪ್ರಮಾಣ ಉದ್ದವಿರುವದಾಗಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ; 'ದಧನ್ವಾ' ಎಂಬುದು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.
ಏವಂ ರಙ್ಗಃ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯೋ ನಾರದೈತನ್ಮತಂ ಮಮ
ಈ ರೀತಿ 'ರಂಗ' ಅನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು; ಇದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ, ನಾರದ.
ಚತುರ್ಣಾಂ ಪದಜಾತೀನಾಂ ಪದಾನ್ತಾ ದಶ ಕೀರ್ತಿತಾಃ
ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ವಿಧದ ಪದಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ವ್ಯಞ್ಜನಾ ನ ತು ವರ್ತನ್ತೇ ಯತ್ರ ತಿಷ್ಟತಿ ಸ ಸ್ವರಃ
ಒಂದು ಸ್ವರ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದ್ದರೆ ಅಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಜನಗಳು ಇರವು.
ಮಣಿವದ್ವ್ಯಞ್ಜನಂ ವಿದ್ಯಾತ್ಸೂತ್ರ ವಞ್ಚ ಸ್ವರಂ ವಿದುಃ
ವ್ಯಂಜನವನ್ನು ಮಣಿಯಂತೆ, ಸ್ವರವನ್ನು ಹಾರದ ಹಾರದಂತೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ದುರ್ಬಲಂ ವ್ಯಜನಂ ತದ್ವದ್ಧರೇತ ಬಲವಾನ್ಸ್ವರಃ
ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಜನ ದುರ್ಬಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಸ್ವರ ಮಾತ್ರ ಬಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಜಿಹ್ವಾಮೂಲಮುಪಧ್ಮಾ ಚ ಗತಿರಷ್ಟವಿಧೋಷ್ಮಣಃ
ಜಿಹ್ವಾಮೂಲ, ಉಪಧ್ಮಾನೀಯ ಮತ್ತು ಎಂಟು ವಿಧದ ಉಷ್ಮಗಳ ಚಲನೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ವಿಸರ್ಗಸ್ತತ್ರ ಮನ್ತವ್ಯರತಾಲವ್ಯಶ್ಚಾತ್ರ ಜಾಯತೇ
ಅಲ್ಲಿ ವಿಸರ್ಗವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ತಾಳವ್ಯವೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ವ್ಯಞ್ಜನಾಖ್ಯಾ ವಿವೃತ್ತಿಸ್ತು ಸ್ವರಾಖ್ಯಾ ಪ್ರತಿಸಂಹಿತಾ
ವ್ಯಂಜನಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಣೆ ಎಂಬ ಹೆಸರು, ಸ್ವರಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರ ಸಂಪರ್ಕ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಇದೆ.
ವಿವೃತ್ತಿರ್ಯಾ ಭವೇತ್ತತ್ರ ಸ್ವರಾಖ್ಯಾಂ ತಾಂ ವಿನಿರ್ದ್ದಿಶೇತ್
ಯಾವೆಡೆ ವಿಸ್ತರಣೆ ಇದೆ, ಅದನ್ನು ಸ್ವರಸಂಬಂಧಿತವೆಂದು ಹೇಳಬೇಕು.
ಸ್ವರಾನ್ತಂ ತಾದೃಶಂ ವಿದ್ಯಾದ್ಯದನ್ಯವ್ದ್ಯಕ್ತಮೂಷ್ಮಣಃ
ಅಸ್ಪಷ್ಟ ಉಷ್ಮಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಇಂತಹುದನ್ನು ಸ್ವರಾಂತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ದ್ವಿತೀಯಂ ಸ್ಥಾನಮಾಪನ್ನಾಃ ಶಷಸಪ್ರತ್ಯಯಾ ಯದಿ
'ಶ', 'ಷ', 'ಸ' ಪ್ರತ್ಯಯಗಳು ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ,
ನ ಚೈತಾನ್ಪ್ರತಿಜಾನೀಯಾದ್ಯಥಾ ಮತ್ಸ್ಯಃ ಕ್ಷುರೋಪ್ಸರಾಃ
ಅವುಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಾರದು, ಹೇಗೆಂದರೆ ಮೀನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕತ್ತ리를 ಗಮನಿಸದಂತೆ.
ಋಚಃ ಸ್ವಚ್ಛನ್ದವೃತ್ತಾಸ್ತು ಪಾದಾಸ್ತ್ವಕ್ಷರಮಾನತಃ
ಋಗ್ವೇದದ ಋಚಗಳು ಸ್ವಚ್ಛಂದ ಛಂದಸ್ಸು ಹೊಂದಿವೆ; ಪಾದಗಳನ್ನು ಅಕ್ಷರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ ಅಳೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರತ್ಯಯೇತ ಸಹಾರೇಫಮಿಮೀತೇ ಸ್ವರಭಕ್ತಯಾ
ಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನು ರೆಫ ಸಹಿತವಾಗಿ ಸ್ವರಭಾಗದಿಂದ ಅಳೆಯುತ್ತಾರೆ.
ವಿದ್ಯಾಲ್ಲಘುಮೃಕಾರಂ ತು ಯದಿ ತೂಷ್ಮಾಣಸಂಯುತಃ
ಉಷ್ಮನೊಡನೆ ಸೇರಿರುವ ಲಘು 'ಋ'ಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಬೇಕು.
ಗುರುವರ್ಣಃ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯಸ್ತೃಚಂ ಚಾತ್ರ ನಿದರ್ಶನಮ್
ಗುರು ಎಂಬ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸಾಲಿನ ಶ್ಲೋಕವೇ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.
ನಿರೃತಿಪಞ್ಚಮಾ ಹ್ಯತ್ರ ಋಕಾರಾ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ
ಇಲ್ಲಿ ಐದನೆಯದು ನಿರೃತಿಯಾಗಿದೆ; ಅದು 'ಋ' ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ.
ಇಉವರ್ಣಾಭ್ಯಾಂ ಹೀನಾ ಕ್ವಚಿದೇಕಪದಾಕ್ರಮವಿಯುಕ್ತಾ
ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ 'ಇ' ಮತ್ತು 'ಉ' ಸ್ವರಗಳು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಒಂದು ಪದದ ಕ್ರಮದಿಂದ ಶ್ಲೋಕವು ಬೇರ್ಪಡುತ್ತದೆ.
ಸ್ವರೋದಾ ವ್ಯಞ್ಜನೋದಾ ಚ ವಿಹಿತಾಕ್ಷರಚಿನ್ತಕೈಃ
ನಿಯಮಿತ ಅಕ್ಷರಗಳ ವಿಚಾರದಿಂದ ಸ್ವರ ಮತ್ತು ವ್ಯಂಜನಗಳ ಧ್ವನಿಗಳು ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತವೆ.