ಅನುಸ್ವಾರಃ ಪದಾನ್ತಶ್ಚ ಕ್ರಮಜಂ ಪ್ರತ್ಯಯೇ ಸ್ವಕೇ
ಪದದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಅನುಸ್ವಾರ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಪ್ರತ್ಯಯದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಅನುಸ್ವಾರವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು.
ಪಾದಾದೌ ಚಾಪಾದಾದೌ ಸಂಯೋಗಾವಗ್ರಹೇಷು ಚ
ಪಾದದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೂ, ಮತ್ತೊಂದು ಪಾದದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೂ, ಸಂಯುಕ್ತ ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವಗ್ರಹದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಗಮನಿಸಬೇಕು.
ಪಾದಾದಾವಪ್ಯವಿಚ್ಛೇದೇಸಂಯೋಗಾನ್ತೇ ಚ ತಿಷ್ಟತಾಮ್
ಪಾದದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿದ್ದರೂ, ವಿಭಜನೆ ಇಲ್ಲದೆ, ಸಂಯುಕ್ತ ಅಕ್ಷರದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅದು ಉಳಿಯಲಿ.
ಅಣುಶೇಷೋ ಹ್ರಿಗೋ ವಾಪಿ ಯುಗಲಾದಿರವಿಸ್ಫುಟಃ
ಉಳಿದಿರುವ ಹ್ರಸ್ವ ಸ್ವರ ಅಥವಾ 'ಹೃ' ಅಕ್ಷರ, ಅಥವಾ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗದ ಜೋಡಿ ಆರಂಭದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಗಮನಿಸಬೇಕು.
ಯನ್ನೀಚಂ ನೀಚಮೇವ ತದ್ಯತ್ಪ್ರಚಯಸ್ಥಂ ತದಪಿ ನೀಚಮ್
ಯಾವುದು ಕೆಳಮಟ್ಟದಲ್ಲಿದೆಯೋ ಅದು ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ; ಗುಚ್ಛದಲ್ಲಿರುವುದೂ ಕೆಳಮಟ್ಟದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಿಯಂ ದೂತಂ ಘೃತಂ ಚಿತ್ತಮತಿಶಬ್ದಸ್ತು ನೀಚತಃ
ಪ್ರಿಯ, ದೂತ, ಘೃತ, ಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಅತಿ ಎಂಬ ಪದಗಳನ್ನು ಕೆಳ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚರಿಸಬೇಕು.
ಶತೇಷು ಸಪವಿತ್ರೇಷು ನೀಚಾದುಞ್ಚಾರ್ಯತೇ ಶ್ರುತಿಃ
ನೂರಾರು ಶುದ್ಧ ಪದಗಳಲ್ಲಿ, ಪಠಣವು ಕೆಳ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಮೇಲಿನ ಧ್ವನಿಗೆ ಏರುತ್ತದೆ.
ವಿಶ್ವಾನರೋನಕಾರಶ್ಚ ಶೇಷಾಸ್ತುಸ್ವರಿತಾ ನರಾಃ
ವಿಶ್ವಾನರ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು 'ಓ' ಎಂಬ ಸ್ವರ ಸ್ವರಿತ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚರಿಸಬೇಕು; ಉಳಿದವುಗಳೂ ಹಾಗೆಯೇ, ಓ ಪುರುಷರೆ.
ಅದೀರ್ಘಂ ದೀರ್ಘವತ್ಕುರ್ಯಾದ್ದ್ವಿಸ್ವರಂ ಯತ್ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ
ಹ್ರಸ್ವ ಸ್ವರವನ್ನು ದೀರ್ಘದಂತೆ ಉಚ್ಚರಿಸಬೇಕು, ಎರಡು ಧ್ವನಿಗಳು ಬರುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ.
ನಿಮೇಷಕಾಲೋ ಮಾತ್ರಾ ಸ್ಯಾದ್ವಿದ್ಯುತ್ಕಾಲೇತಿ ಚಾಪರೇ
ನಿಮಿಷದ ಅವಧಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಕೆಲವರು ಅದು ಮಿಂಚಿನ ಸಮಯ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಋಕ್ಸ್ವರಾ ತುಲ್ಯಯೋಗಾ ವಾ ಕೈಶ್ಚಿದೇವಮುದೀರ್ಯತೇ
ಋಕ್ಸ್ನ ಧ್ವನಿಗಳು ಅಥವಾ ಸಮಾನ ಸಂಯುಕ್ತಗಳ ಧ್ವನಿಗಳನ್ನು ಕೆಲವರು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಯೇತೀಕ್ಷರಾದಿಕರಣಂ ಪದಾನ್ತಸ್ಯೇತಿ ತಂ ವಿದುಃ
ಉಚ್ಚಾರಣೆಯ ಪ್ರಾರಂಭವು ಮೊದಲ ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಪದದ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವರು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ.
ವಿವೃತಯಶ್ಚತಸ್ರೋ ವೈ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಇತಿ ಮೇ ಮತಮ್
ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಆರಂಭಗಳಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು — ಇದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ.
ಹ್ರಸ್ವಾದಿವತ್ಸಾನುಸೃತಾ ವತ್ಸಾನುಸಾರಿಣೀ ಚಾಗ್ರೇ
ಹ್ರಸ್ವ ಸ್ವರದ ನಂತರ ಮತ್ತು ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೂ, ಹಸುವಿನ ಕಂದದಂತೆ ಮುಂದಿನ ಧ್ವನಿ ಕೂಡ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತದೆ.
ಚತಸೃಣಾಂ ವಿವೃತೀನಾ ಮನ್ತರಂ ಮಾತ್ರಿಕಂ ಭವೇತ್
ಈ ನಾಲ್ಕು ಆರಂಭಗಳಲ್ಲಿ, ಅವುಗಳ ಮಧ್ಯದ ಅವಧಿಯನ್ನು ಒಂದು ಮಾತ್ರೆಯಿಂದ ಅಳೆಯಬೇಕು.
ಅರ್ದ್ಧಮಾತ್ರಿಕಮನ್ಯೇಷಾಮನ್ಯೇಷಾಮಣುಮಾತ್ರಿಕಮ್
ಉಳಿದವುಗಳಿಗೆ ಅರ್ಧ ಮಾತ್ರೆ; ಇನ್ನಿತರರಿಗೆ ಅಣುಮಾತ್ರೆ ಅವಧಿ ಇರುತ್ತದೆ.
ಪವೇಷು ಪರಸವರ್ಣಂ ಸ್ಪರ್ಶೇಷು ಚೋತ್ತಮಾಪತಿಮ್
ಪ ಎಂಬಲ್ಲಿ, ಮುಂದಿನ ಅಕ್ಷರವು ಅದೇ ವರ್ಣದಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಸ್ಪರ್ಶ ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ, ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದುದು ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ.
ಅಕಾರಂ ರಕ್ತಮಿತ್ಯಾಹುಸ್ತಕಾರೇಣ ತು ರಜ್ಯತೇ
ಅ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಕೆಂಪು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ತ ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಅದು ಬಣ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಅರ್ದ್ಧಮಾತ್ರಾ ತು ಪೂರ್ವಸ್ಯ ರಜ್ಯತೇ ತ್ವಣುಮಾತ್ರಯಾ
ಹಿಂದಿನ ಅಕ್ಷರದ ಅರ್ಧ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚಿಸಿ ಉಚ್ಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ರೇಫೋ ರಙ್ಗಶ್ಚ ಲೋಪಶ್ಚ ಸಾನುಸ್ವರೋ ಽಪಿ ವಾ ಕ್ವಚಿತ್
ರೆಫ, ರಂಗ, ಲೋಪ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅನುನಾಸಿಕವೂ ಕೂಡ ಸಂಭವಿಸಬಹುದು.
ಮೃದುಶ್ಚೈವ ದ್ವಿಮಾತ್ರಶ್ಚ ದಧನ್ವಾಂ ಇತಿ ನಿದರ್ಶನಮ್
ಅದು ಮೃದುವಾಗಿಯೂ, ಎರಡು ಪ್ರಮಾಣ ಉದ್ದವಿರುವದಾಗಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ; 'ದಧನ್ವಾ' ಎಂಬುದು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.
ಏವಂ ರಙ್ಗಃ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯೋ ನಾರದೈತನ್ಮತಂ ಮಮ
ಈ ರೀತಿ 'ರಂಗ' ಅನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು; ಇದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ, ನಾರದ.
ಚತುರ್ಣಾಂ ಪದಜಾತೀನಾಂ ಪದಾನ್ತಾ ದಶ ಕೀರ್ತಿತಾಃ
ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ವಿಧದ ಪದಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ವ್ಯಞ್ಜನಾ ನ ತು ವರ್ತನ್ತೇ ಯತ್ರ ತಿಷ್ಟತಿ ಸ ಸ್ವರಃ
ಒಂದು ಸ್ವರ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದ್ದರೆ ಅಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಜನಗಳು ಇರವು.
ಮಣಿವದ್ವ್ಯಞ್ಜನಂ ವಿದ್ಯಾತ್ಸೂತ್ರ ವಞ್ಚ ಸ್ವರಂ ವಿದುಃ
ವ್ಯಂಜನವನ್ನು ಮಣಿಯಂತೆ, ಸ್ವರವನ್ನು ಹಾರದ ಹಾರದಂತೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ದುರ್ಬಲಂ ವ್ಯಜನಂ ತದ್ವದ್ಧರೇತ ಬಲವಾನ್ಸ್ವರಃ
ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಜನ ದುರ್ಬಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಸ್ವರ ಮಾತ್ರ ಬಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಜಿಹ್ವಾಮೂಲಮುಪಧ್ಮಾ ಚ ಗತಿರಷ್ಟವಿಧೋಷ್ಮಣಃ
ಜಿಹ್ವಾಮೂಲ, ಉಪಧ್ಮಾನೀಯ ಮತ್ತು ಎಂಟು ವಿಧದ ಉಷ್ಮಗಳ ಚಲನೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ವಿಸರ್ಗಸ್ತತ್ರ ಮನ್ತವ್ಯರತಾಲವ್ಯಶ್ಚಾತ್ರ ಜಾಯತೇ
ಅಲ್ಲಿ ವಿಸರ್ಗವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ತಾಳವ್ಯವೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ವ್ಯಞ್ಜನಾಖ್ಯಾ ವಿವೃತ್ತಿಸ್ತು ಸ್ವರಾಖ್ಯಾ ಪ್ರತಿಸಂಹಿತಾ
ವ್ಯಂಜನಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಣೆ ಎಂಬ ಹೆಸರು, ಸ್ವರಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರ ಸಂಪರ್ಕ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಇದೆ.
ವಿವೃತ್ತಿರ್ಯಾ ಭವೇತ್ತತ್ರ ಸ್ವರಾಖ್ಯಾಂ ತಾಂ ವಿನಿರ್ದ್ದಿಶೇತ್
ಯಾವೆಡೆ ವಿಸ್ತರಣೆ ಇದೆ, ಅದನ್ನು ಸ್ವರಸಂಬಂಧಿತವೆಂದು ಹೇಳಬೇಕು.