ಉಚ್ಚನೀಚಸ್ಯ ಯನ್ಮಧ್ಯೇ ಸಾಧಾರಣಮಿತಿ ಶ್ರುತಿಃ
ಹೆಚ್ಚು ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ಸ್ವರಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ಶ್ರುತಿ 'ಸಾಧಾರಣ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತದೆ.
ಉದಾತ್ತೇ ನಿಷಾದಗಾನ್ಧಾರಾವನುದಾತ್ತೇಂ ಋಷಭಧೈವತೋ
ಉದಾತ್ತದಲ್ಲಿ ನಿಷಾದ ಮತ್ತು ಗಾಂಧಾರ ಸ್ವರಗಳು ಸೇರಿವೆ; ಅನುದಾತ್ತದಲ್ಲಿ ಋಷಭ ಮತ್ತು ಧೈವತ ಸೇರಿವೆ.
ಯತ್ರ ಕಖಪರಾ ಊಷ್ಮಾ ಜಿಹ್ವಾಮೂಲಪ್ರಯೋಜನಾಃ
ಯಾವಲ್ಲಿ ಕಂಠ್ಯ, ಉಷ್ಮ, ಮತ್ತು ಜಿಹ್ವಾಮೂಲದಿಂದ ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಅಕ್ಷರಗಳು ಬರುತ್ತವೆಯೋ,
ಜಾತ್ಯಃ ಕ್ಷೈಪ್ರೋ ಽಭಿನಿಹಿತ ಸ್ತೈರವ್ಯಞ್ಜನ ಏವ ಚ
ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವು, ವೇಗವಾಗಿ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರ ವ್ಯಂಜನಗಳೊಂದಿಗೆ ಉಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಡುವವು,
ಸ್ವರಾಣಾಮಹಮೇತೇಷಾಂ ಪೃಥಗ್ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಲಕ್ಷಣಮ್
ಈ ಸ್ವರಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.
ಸಪಕಾರಂ ಸವಂ ವಾಪಿ ಹ್ಯಕ್ಷರಂ ಸ್ವರಿತಂ ಭವೇತ್
'ಕ' ಅಥವಾ 'ವ' ಇರುವ ಅಕ್ಷರವೂ ಸ್ವರಿತವಾಗಬಹುದು.
ಇಉವರ್ಣೋ ಯದೋದಾತ್ತಾವಾಪದ್ಯೇತೇ ಪವೌ ಕ್ವಚಿತ್
'ಇ' ಸ್ವರ ಉದಾತ್ತವಾಗುವಾಗ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ 'ಪ' ಮತ್ತು 'ವ'ಯಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕಾಣಬಹುದು.
ಏಓ ಆಭ್ಯಾಮುದಾತ್ತಾಭ್ಯಾಮಕಾರೋ ನಿಹಿತಶ್ಚ ಯಃ
'ಏ' ಅಥವಾ 'ಓ' ಎರಡು ಉದಾತ್ತಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದಾಗ, ಅಥವಾ 'ಅ' ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಉಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗ,
ಉದಾತ್ತಪೂರ್ವೇ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛನ್ದಸಿ ಸ್ವರಿತಂ ಭವೇತ್
ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉದಾತ್ತದ ನಂತರ ಬರುವದು ಯಾವುದು ಆಗಿದ್ದರೂ ಅದು ಸ್ವರಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಅವಗ್ರಹಾತ್ಪರಂ ಯತ್ರ ಸ್ವರಿತಂ ಸ್ಯಾದನನ್ತರಮ್
ಅವಗ್ರಹದ ನಂತರ ತಕ್ಷಣ ಸ್ವರಿತ ಬರುವ ಜಾಗಗಳಲ್ಲಿ,
ಇಕಾರಂ ಯತ್ರ ಪಶ್ಯೇಯುರಿಕಾರೇಣೈವ ಸಂಯುತಮ್
'ಇ' ಸ್ವರ ಮತ್ತೊಂದು 'ಇ'ಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ,
ಸ್ವರೇ ಚೇತ್ಸ್ವರಿತಂ ಯತ್ರ ವಿವೃತಾ ಯತ್ರ ಸಂಹಿತಾ
ಯಾವ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಸ್ವರಿತ ಬರುವುದೋ, ಅದು ತೆರೆದಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಸಂಯುಕ್ತವಾಗಿರಲಿ,
ತಾನ್ಯಃ ಸ್ವಾರಃ ಸ ಜಾತ್ಯೇನ ಶ್ರುತ್ಯಗ್ರೇ ಕ್ಷೈಪ್ರ ಉಚ್ಯತೇ
ಆ ಸ್ವರವು ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಗಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಸ್ವರವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಉಚ್ಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ತಿರೋವಿರಾಮೋ ವಿಷ್ಕಷಿತೇ ಪ್ರಶ್ಲಿಷ್ಟೋ ಹೀಈಗೋವರ್ಣಃ
ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿದಾಗ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿರಾಮವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಮಿಶ್ರಿತ ಸ್ವರವನ್ನು ಹೀಗೋವರ್ಣ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಉಞ್ಚಾದೇಕಾಕ್ಷರಾತ್ಪೂರ್ವಾತ್ಸ್ವರಂ ಯದ್ಯದಿಹಾಕ್ಷರಮ್
ಒಂದು ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಮೊದಲು ಇಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಅಕ್ಷರ ಇದ್ದರೆ,
ಚತ್ವಾರಸ್ತ್ವಾದಿತಃ ಸ್ವಾರಾಃ ಕಂಷಂಪುಂಶ್ಫುತಿಶಾಸ್ತ್ರತಃ
ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಸ್ವರಗಳಿವೆ, ಅವುಗಳನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ ಕಂಷ, ಪುಂ, ಸ್ಫುಟಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಇಕಾರಾನ್ತೇ ಪದೇ ಪೂರ್ವ ಉಕಾರೇ ಪರತಃ ಸ್ಥಿತೇ
ಒಂದು ಪದವು 'ಇ' ಅಕ್ಷರದಲ್ಲಿ ಮುಗಿದು, ನಂತರದ ಪದವು 'ಉ' ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಆರಂಭವಾದಾಗ,
ಇಕಾರಾನ್ತೇ ಪದೇ ಚೈವೋಕಾರದ್ವಯಂ ಪರೇ ಪದೇ
ಹಾಗೆಯೇ, ಒಂದು ಪದವು 'ಇ' ಅಕ್ಷರದಲ್ಲಿ ಮುಗಿದು, ಮುಂದಿನ ಪದದಲ್ಲಿ ಎರಡು 'ಉ' ಅಕ್ಷರಗಳು ಬಂದಾಗ,
ತ್ರಯೋ ದೀರ್ಘಾಸ್ತು ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಯೇ ಚ ಸಂಧ್ಯಕ್ಷರೇಷು ವೈ
ಮೂರು ದೀರ್ಘಸ್ವರಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಬೇಕು, ಹಾಗೆಯೇ ಅಕ್ಷರಗಳ ಸಂಧಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ದೀರ್ಘಸ್ವರಗಳನ್ನೂ.
ಅನೇಕಾನಾಮುದಾತ್ತಾನಾಮನುದಾತ್ತಃ ಪ್ರತ್ಯಯೋ ಯದಿ
ಬಹು ಎತ್ತಿದ ಅಕ್ಷರಗಳ ನಡುವೆ ಒಂದು ಕೆಳಗಿರುವ ಅಕ್ಷರ ಬಂದರೆ,
ಯತ್ರ ದ್ವಿಪ್ರಭೃತೀನಿ ಸ್ಯುರುದಾತ್ತಾನ್ಯಕ್ಷರಾಣಿ ತು
ಎಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತಿದ ಅಕ್ಷರಗಳು ಇದ್ದವೆಯೋ,
ನ ರೇಫೇ ವಾ ಹಕಾರೇ ವಾ ದ್ವಿರ್ಭಾವೋ ಜಾಯತೇ ಕ್ವಚಿತ್
'ರ' ಅಥವಾ 'ಹ' ಅಕ್ಷರಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಎರಡು ಬಾರಿ ಉಚ್ಚರಣೆ ಸಂಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ಚತುರ್ಥಂ ತು ತೃತೀಯೇನ ದ್ವಿತೀಯಃ ಪ್ರಥಮೇನ ತು
ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಮೂರನೆಯದೊಡನೆ, ಎರಡನೆಯದು ಮೊದಲನೆಯದೊಡನೆ ಸೇರಿರುತ್ತದೆ.
ಅನನ್ತ್ಯಶ್ಚ ಭವೇತ್ಪೂರ್ವೋ ಹ್ಯನ್ತಶ್ಚ ಪರತೋ ಯದಿ
ಮುಂದಿನದು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ಹಿಂದಿನದು ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದಂತೆ ಇರಬೇಕು.
ವರ್ಗಾನ್ತ್ಯಾನ್ ಶಷಸೈಃ ಸಾರ್ದ್ಧಮನ್ತಸ್ಥೈರ್ವಾಪಿ ಸಂಯುತಾನ್
ವರ್ಗದ ಅಂತ್ಯ ಅಕ್ಷರಗಳು 'ಶ', 'ಷ', 'ಸ' ಗಳೊಡನೆ ಅಥವಾ ಅಂತ್ಯ ಅಕ್ಷರಗಳೊಡನೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ,
ತೃತೀಯಶ್ಚ ಚತುರ್ಥಶ್ಚ ಚತುರ್ಥಾದಿಪರಂ ಪದಮ್
ಮೂರನೆಯದು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೆಯದು, ಹಾಗೆಯೇ ನಾಲ್ಕನೆಯ ನಂತರ ಬರುವ ಪದ,
ಅನುಸ್ವಾರೋಪಧಾಮೂಲಾ ತಾನ್ ಕ್ವಚಿತ್ಕ್ರಮತಃ ಪರಮ್
ಅನುಸ್ವಾರ, ಉಪಧ್ಮಾನೀಯ, ಮತ್ತು ಮೂರ್ಧನ್ಯ ಅಕ್ಷರಗಳು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಂತರ ಬರುತ್ತವೆ.
ಸಂಯೋಗೋ ಯತ್ರ ದೃಶ್ಯೇತ ರ್ವ್ಯಞ್ಜನಂ ವಿರತೇ ಪದೇ
ಎಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಗ ಕಂಡುಬಂದರೂ, ಪದದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಜನ ಇದ್ದರೂ,
ಸಂಯೋಗೇ ಸ್ವರಿತಂ ಯತ್ರ ಉದ್ವಾತಃ ಪ್ರತನಂ ತಥಾ
ಸಂಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ವರವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಉಚ್ಚರಿಸಬೇಕು, ಹಾಗೆಯೇ ಅದನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಬೇಕು.
ಸಂಯೋಗಾತ್ತು ವಿಜಾನೀಯಾತ್ಪರಂ ಸಂಯೋಗನಾಯಕಮ್
ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಅಕ್ಷರ ಸಂಯೋಗದ ನಿಯಮಕ್ಕೆ ಒಳಪಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.