ಸ್ರಿಯೋ ಮಧುರಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ವಿಕ್ರುಷ್ಟಮಿತರೇ ಜನಾಃ
ಧನ್ಯರು ಮಧುರತೆಯನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇತರರು ಎತ್ತರವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ.
ಕನಕಾಭಸ್ತು ಗಾನ್ಧಾರೋ ಮಧ್ಯಮಃ ಕುನ್ದಸನ್ನಿಭಃ
ಗಾಂಧಾರ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ; ಮಧ್ಯಮ ಕುಂದ ಹೂವಿನಂತೆ ಶುಭ್ರವಾಗಿದೆ.
ನಿಷಾದಃ ಸರ್ವವರ್ಣಃ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯೇತಾಃ ಸ್ವರವರ್ಣತಾಃ
ನಿಷಾದನು ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸೇರಿರುವವನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇವು ಸ್ವರ ವರ್ಣಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು.
ಋಷಭೋ ಧೈವತಶ್ಚಾಪೀತ್ಯೇತೌ ವೈ ಕ್ಷತ್ರಿಯಾವುಭೌ
ಋಷಭ ಮತ್ತು ಧೈವತ—ಈ ಇಬ್ಬರೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯರೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಶೂದ್ರತ್ವಂ ವಿಧಿನಾರ್ದ್ಧೇನ ಪತಿತತ್ವಾನ್ನ ಸಂಶಯಃ
ಶೂದ್ರ ಸ್ಥಿತಿ ಅರ್ಧ ನಿಯಮದಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರ ಪತನದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂಶಯವೂ ಇಲ್ಲ.
ನಿಪತತಿ ಮಧ್ಯಮರಾಗೇ ಸ ನಿಷಾದಂ ಷಾಙ್ಜವಂ ವಿದ್ಯಾತ್
ಮಧ್ಯಮ ರಾಗದಲ್ಲಿ ಇಳಿಯುವಾಗ, ಆ ನಿಷಾದನನ್ನು ಷಾಂಜ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಋಷಭೋ ನಿಷಾದಸಹಿತಸ್ತಂ ಪಞ್ಚಮಮೀದೃಶಂ ವಿದ್ಯಾತ್
ಋಷಭನು ನಿಷಾದನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ಐದನೆಯದು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಧೈವತಸ್ಯ ಚ ದೌರ್ಬಲ್ಯಾನ್ಮಧ್ಯಮಗ್ರಾಮ ಉಚ್ಯತೇ
ಧೈವತ ಸ್ವರ ದುರ್ಬಲವಾದ ಕಾರಣ ಅದನ್ನು ಮಧ್ಯಮಗ್ರಾಮ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಧೈವತಃ ಕಂಪಿತೋ ಯತ್ರ ಸ ಷಙ್ಗಯಾಮ ಈರಿತಃ
ಯಾವಲ್ಲಿ ಧೈವತ ಸ್ವರ ಕಂಪಿತವಾಗುತ್ತದೋ, ಅದನ್ನು ಷಂಗಯಾಮ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ತಂ ತು ಸಾಧಾರಿತಂ ವಿದ್ಯಾತ್ಪಞ್ಚಮಸ್ಥಂ ತು ಕೈಶಿಕಮ್
ಅದನ್ನು ಸಾಧಾರಿತ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಐದನೆಯದು ಕೈಶಿಕ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
ಯಸ್ಮಾ ತ್ತು ಮಧ್ಯಮೇ ನ್ಯಾಸಸ್ತಸ್ಮಾತ್ಕೈಶಿಕಮಧ್ಯಮಃ
ಮಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಕೈಶಿಕ ಮಧ್ಯಮ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಕಶ್ಯಪಃ ಕೈಶಿಕಂ ಪ್ರಾಹ ಮಧ್ಯಮಗ್ರಾಮಸಂಭವಮ್
ಕಶ್ಯಪನು ಕೈಶಿಕ ಸ್ವರ ಮಧ್ಯಮಗ್ರಾಮದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.
ವೇತಿ ವಾದ್ಯಸ್ಯ ಸಂಜ್ಞೇಯಂ ಗನ್ಧರ್ವಸ್ಯ ಪ್ರರೋಚನಮ್
'ವೇತಿ' ಎಂಬುದು ವಾದ್ಯದ ಹೆಸರು; ಅದು ಗಂಧರ್ವನಿಗೆ ಆನಂದವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.
ಯೋ ದ್ವಿತೀಯಃ ಸ ಗಾನ್ಧಾರಸ್ತೃತೀಯಸ್ತ್ವೃಷಭಃ ಸ್ಮೃತಃ
ಎರಡನೆಯದು ಗಾಂಧಾರ, ಮೂರನೆಯದು ಋಷಭ ಎಂದು ನೆನಪಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಷಷ್ಠೋ ನಿಷಾದೋ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಸಪ್ತಮಃ ಪಞ್ಚಮಃ ಸ್ಮೃತಃ
ಆರನೆಯದು ನಿಷಾದ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಏಳನೆಯದು ಪಂಚಮ ಎಂದು ನೆನಪಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಅಜಾವಿಕೇ ತು ಗಾನ್ಧಾರಂ ಕ್ರೈಞ್ಚೋ ವದತಿ ಮಧ್ಯಮಮ್
ಮೇಷದಲ್ಲಿ ಗಾಂಧಾರ ಸ್ವರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಕ್ರೈಂಚನು ಮಧ್ಯಮವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಅಶ್ವಸ್ತು ಧೈವತಂ ವಕ್ತಿ ನಿಷಆದಂ ವಕ್ತಿ ಕುಞ್ಜರಃ
ಕುದುರೆ ಧೈವತ ಸ್ವರವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತದೆ; ಆನೆ ನಿಷಾದ ಸ್ವರವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತದೆ.
ಗಾನ್ಧಾರಸ್ತ್ವನುನಾಸಿಕ್ಯ ಉರಸೋ ಮಧ್ಯಮಃ ಸ್ವರಃ
ಗಾಂಧಾರ ಸ್ವರ ನಾಸಿಕೆಯಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ; ಮಧ್ಯಮ ಸ್ವರ ಹೃದಯದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ಲಲಾಟಾದ್ಧೈವತಂ ವಿದ್ಯಾನ್ನಿಷಾದಂ ಸರ್ವಸನ್ಧಿಜಮ್
ಲಲಾಟದಿಂದ ಧೈವತ ಸ್ವರವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ನಿಷಾದ ಸ್ವರ ಎಲ್ಲ ಸಂಧಿಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ಷಙ್ಭಿಃ ಸಂ ಜಾಯತೇ ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾತ್ಷಙ್ಜ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ
ಷಣ್ನಿಂದ ಅದು ಹುಟ್ಟುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಷಾಂಜ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ನರ್ದತ್ಯೃಷಭವದ್ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾದೃಷೇರ್ಭ ಉಚ್ಯತೇ
ಎದ್ದು ಕೂಗುವ ಎಮ್ಮೆ ಹೋಲುವ ಧ್ವನಿ ಇದರಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಋಷಭ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ವಾತಿ ಗನ್ಧವಹಃ ಪುಣ್ಯೋ ಗಾನ್ಧಾರಸ್ತೇನ ಹೇತುನಾ
ಮೆಲುಕು ಹಬ್ಬುವ ಗಂಧವನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವುದರಿಂದ ಗಾಂಧಾರ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ.
ನಾಭಿಪ್ರಾಪ್ತೋ ಮಧ್ಯವರ್ತೀ ಮಧ್ಯಮತ್ವಂ ಸಮರ್ಶ್ನುತೇ
ನಾಭಿಯ ಬಳಿ ಇರುವ ಮಧ್ಯಸ್ಥ ಸ್ವರ ತನ್ನ ಮಧ್ಯಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.
ಪಞ್ಚಸ್ಥಾನೋತ್ಥಿತಸ್ಯಾಸ್ಯ ಪಞ್ಚಮತ್ವಂ ವಿಧೀಯತೇ
ಐದು ಸ್ಥಳಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟುವದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಐದನೆಯದು ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಶೇಷಾನ್ಪಞ್ಚ ಸ್ವರಾಂಸ್ತ್ವನ್ಯೇ ಪಞ್ಚಸ್ಥಾನೋತ್ಥಿತಾನ್ವಿದುಃ
ಮತ್ತಿನ ಐದು ಸ್ವರಗಳೂ ಐದು ಸ್ಥಳಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ.
ಅಗ್ನಿಗೀತಸ್ವರಃ ಷಙ್ಜ ಋಷಭೋ ಬ್ರಹ್ಮಣೋಚ್ಯತೇ
ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಷಂಜ ಸ್ವರವನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ, ಋಷಭನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಸೇರಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪಞ್ಚಮಸ್ತು ಸ್ವರೋ ಗೀತಸ್ತ್ವಯೈವೇತಿ ನಿಧಾರಯ
ಐದನೆಯ ಸ್ವರವನ್ನು ನೀನೇ ಹಾಡಿದ್ದೀಯೆ; ಇದನ್ನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೋ.
ಆದ್ಯಂಸ್ಯ ದೈವತಂ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಷಙ್ಜಸ್ಯಾಪ್ಯುಚ್ಯತೇ ಬುಧೈಃ
ಮೊದಲ ಸ್ವರದ ದೇವತೆ ಬ್ರಹ್ಮ, ಷಂಜನಿಗೂ ಅದೇ ದೇವತೆ ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಗಾವಃ ಪ್ರಣೀತೇ ತುಷ್ಯನ್ತಿ ಗಾನ್ಧಾರಸ್ತೇನ ಹೇತುನಾ
ಹಸುಗಳನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದಾಗ ಅವು ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಗಾಂಧಾರ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ.
ಸೋಮಸ್ತು ಪಞ್ಚಮಸ್ಯಾಪಿ ದೈವತಂ ಬ್ರಹ್ಮರಾದ್ರಸ್ಮೃತಮ್
ಐದನೆಯ ಸ್ವರದ ದೇವತೆ ಸೋಮ ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮರಾತ್ರಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.