ಷಙ್ಜೇ ತೂತ್ತರಮನ್ದ್ರಾ ಸ್ಯಾದೃಷಭೇ ಚಾಭಿರೂಹತಾ
ಷಂಜದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಮಂದ್ರಾ ಇದೆ; ಋಷಭದಲ್ಲಿ ಅಭಿರೂಹತಾ ಇದೆ.
ಮಧ್ಯಮೇ ಖಲು ಸೌವೀರಾ ಹೃಷಿಕಾ ಪಞ್ಚಮೇ ಸ್ವರೇ
ಮಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಸೌವೀರಾ ಮತ್ತು ಹೃಷಿಕಾ ಐದನೇ ಸ್ವರದಲ್ಲಿವೆ.
ನಿಷಾದೇ ರಜನೀಂ ವಿದ್ಯಾದೃಷೀಣಾಂ ಸಪ್ತ ಮೂರ್ಛನಾಃ
ನಿಷಾದದಲ್ಲಿ ರಜನಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಋಷಿಗಳ ಮೂರ್ಚನೆಗಳು ಏಳು ಇವೆ.
ಪಿತೄಣಾಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾನಾಃ ಸಪ್ತ ತಥಾ ಯಕ್ಷಾ ನ ಸಂಶಯಃ
ಪಿತೃಗಳ ಮೂರ್ಚನೆಗಳು ಏಳು, ಅದೇ ರೀತಿ ಯಕ್ಷರ ಮೂರ್ಚನೆಗಳೂ ಏಳು ಎಂದು ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.
ಷಙ್ಜಃ ಪ್ರೀಣಾತಿ ವೈ ದೇವಾನೃಷೀನ್ಪ್ರೀಣಾತಿ ಚರ್ಷಭಃ
ಷಂಜ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತದೆ, ಋಷಭ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
ದೇವಾನ್ಪಿತೄನೃಷೀಂಶ್ಚೈವ ಸ್ವರಃ ಪ್ರೀಣಾತಿ ಪಞ್ಚಮಃ
ಐದನೇ ಸ್ವರ ದೇವತೆಗಳು, ಪಿತೃಗಳು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
ಗಾನಸ್ಯ ತು ದಶವಿಧಾ ಗುಣವೃತ್ತಿಸ್ತು ತದ್ಯಥಾ
ಗಾನದ ಗುಣಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವಗಳು ಹತ್ತು ವಿಧವಾಗಿವೆ, ಅವು ಹೀಗಿವೆ:
ಕಾಕಸ್ವರಂ ಮೂರ್ದ್ಧಗತಂ ತಥಾ ಸ್ಥಾನವಿವರ್ಜಿತಮ್
ಕಾಕಸ್ವರ, ಮೂರ್ಧಗತ ಮತ್ತು ಸರಿಯಾದ ಸ್ಥಾನವಿಲ್ಲದವುಗಳು.
ವ್ಯಾಕುಲಂ ತಾಲಹೀನಂ ಚ ಗೀತಿದೋಷಾಶ್ಚತುರ್ದಶ
ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತ, ತಾಳ ಇಲ್ಲದ ಹಾಡು; ಇವು ಹಾಡಿನ ಹದಿನಾಲ್ಕು ದೋಷಗಳು.
ಸ್ರಿಯೋ ಮಧುರಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ವಿಕ್ರುಷ್ಟಮಿತರೇ ಜನಾಃ
ಧನ್ಯರು ಮಧುರತೆಯನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇತರರು ಎತ್ತರವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ.
ಕನಕಾಭಸ್ತು ಗಾನ್ಧಾರೋ ಮಧ್ಯಮಃ ಕುನ್ದಸನ್ನಿಭಃ
ಗಾಂಧಾರ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ; ಮಧ್ಯಮ ಕುಂದ ಹೂವಿನಂತೆ ಶುಭ್ರವಾಗಿದೆ.
ನಿಷಾದಃ ಸರ್ವವರ್ಣಃ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯೇತಾಃ ಸ್ವರವರ್ಣತಾಃ
ನಿಷಾದನು ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸೇರಿರುವವನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇವು ಸ್ವರ ವರ್ಣಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು.
ಋಷಭೋ ಧೈವತಶ್ಚಾಪೀತ್ಯೇತೌ ವೈ ಕ್ಷತ್ರಿಯಾವುಭೌ
ಋಷಭ ಮತ್ತು ಧೈವತ—ಈ ಇಬ್ಬರೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯರೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಶೂದ್ರತ್ವಂ ವಿಧಿನಾರ್ದ್ಧೇನ ಪತಿತತ್ವಾನ್ನ ಸಂಶಯಃ
ಶೂದ್ರ ಸ್ಥಿತಿ ಅರ್ಧ ನಿಯಮದಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರ ಪತನದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂಶಯವೂ ಇಲ್ಲ.
ನಿಪತತಿ ಮಧ್ಯಮರಾಗೇ ಸ ನಿಷಾದಂ ಷಾಙ್ಜವಂ ವಿದ್ಯಾತ್
ಮಧ್ಯಮ ರಾಗದಲ್ಲಿ ಇಳಿಯುವಾಗ, ಆ ನಿಷಾದನನ್ನು ಷಾಂಜ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಋಷಭೋ ನಿಷಾದಸಹಿತಸ್ತಂ ಪಞ್ಚಮಮೀದೃಶಂ ವಿದ್ಯಾತ್
ಋಷಭನು ನಿಷಾದನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ಐದನೆಯದು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಧೈವತಸ್ಯ ಚ ದೌರ್ಬಲ್ಯಾನ್ಮಧ್ಯಮಗ್ರಾಮ ಉಚ್ಯತೇ
ಧೈವತ ಸ್ವರ ದುರ್ಬಲವಾದ ಕಾರಣ ಅದನ್ನು ಮಧ್ಯಮಗ್ರಾಮ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಧೈವತಃ ಕಂಪಿತೋ ಯತ್ರ ಸ ಷಙ್ಗಯಾಮ ಈರಿತಃ
ಯಾವಲ್ಲಿ ಧೈವತ ಸ್ವರ ಕಂಪಿತವಾಗುತ್ತದೋ, ಅದನ್ನು ಷಂಗಯಾಮ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ತಂ ತು ಸಾಧಾರಿತಂ ವಿದ್ಯಾತ್ಪಞ್ಚಮಸ್ಥಂ ತು ಕೈಶಿಕಮ್
ಅದನ್ನು ಸಾಧಾರಿತ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಐದನೆಯದು ಕೈಶಿಕ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
ಯಸ್ಮಾ ತ್ತು ಮಧ್ಯಮೇ ನ್ಯಾಸಸ್ತಸ್ಮಾತ್ಕೈಶಿಕಮಧ್ಯಮಃ
ಮಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಕೈಶಿಕ ಮಧ್ಯಮ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಕಶ್ಯಪಃ ಕೈಶಿಕಂ ಪ್ರಾಹ ಮಧ್ಯಮಗ್ರಾಮಸಂಭವಮ್
ಕಶ್ಯಪನು ಕೈಶಿಕ ಸ್ವರ ಮಧ್ಯಮಗ್ರಾಮದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.
ವೇತಿ ವಾದ್ಯಸ್ಯ ಸಂಜ್ಞೇಯಂ ಗನ್ಧರ್ವಸ್ಯ ಪ್ರರೋಚನಮ್
'ವೇತಿ' ಎಂಬುದು ವಾದ್ಯದ ಹೆಸರು; ಅದು ಗಂಧರ್ವನಿಗೆ ಆನಂದವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.
ಯೋ ದ್ವಿತೀಯಃ ಸ ಗಾನ್ಧಾರಸ್ತೃತೀಯಸ್ತ್ವೃಷಭಃ ಸ್ಮೃತಃ
ಎರಡನೆಯದು ಗಾಂಧಾರ, ಮೂರನೆಯದು ಋಷಭ ಎಂದು ನೆನಪಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಷಷ್ಠೋ ನಿಷಾದೋ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಸಪ್ತಮಃ ಪಞ್ಚಮಃ ಸ್ಮೃತಃ
ಆರನೆಯದು ನಿಷಾದ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಏಳನೆಯದು ಪಂಚಮ ಎಂದು ನೆನಪಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಅಜಾವಿಕೇ ತು ಗಾನ್ಧಾರಂ ಕ್ರೈಞ್ಚೋ ವದತಿ ಮಧ್ಯಮಮ್
ಮೇಷದಲ್ಲಿ ಗಾಂಧಾರ ಸ್ವರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಕ್ರೈಂಚನು ಮಧ್ಯಮವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಅಶ್ವಸ್ತು ಧೈವತಂ ವಕ್ತಿ ನಿಷಆದಂ ವಕ್ತಿ ಕುಞ್ಜರಃ
ಕುದುರೆ ಧೈವತ ಸ್ವರವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತದೆ; ಆನೆ ನಿಷಾದ ಸ್ವರವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತದೆ.
ಗಾನ್ಧಾರಸ್ತ್ವನುನಾಸಿಕ್ಯ ಉರಸೋ ಮಧ್ಯಮಃ ಸ್ವರಃ
ಗಾಂಧಾರ ಸ್ವರ ನಾಸಿಕೆಯಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ; ಮಧ್ಯಮ ಸ್ವರ ಹೃದಯದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ಲಲಾಟಾದ್ಧೈವತಂ ವಿದ್ಯಾನ್ನಿಷಾದಂ ಸರ್ವಸನ್ಧಿಜಮ್
ಲಲಾಟದಿಂದ ಧೈವತ ಸ್ವರವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ನಿಷಾದ ಸ್ವರ ಎಲ್ಲ ಸಂಧಿಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ಷಙ್ಭಿಃ ಸಂ ಜಾಯತೇ ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾತ್ಷಙ್ಜ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ
ಷಣ್ನಿಂದ ಅದು ಹುಟ್ಟುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಷಾಂಜ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ನರ್ದತ್ಯೃಷಭವದ್ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾದೃಷೇರ್ಭ ಉಚ್ಯತೇ
ಎದ್ದು ಕೂಗುವ ಎಮ್ಮೆ ಹೋಲುವ ಧ್ವನಿ ಇದರಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಋಷಭ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.