ಸೋಢವ್ಯಃ ಸುಮಹಾನ್ಭಾರಃ ಕತಮೋ ನೃಪ ತೇ ಮಯಾ
ಮಹಾರಾಜನೇ, ಈ ಎಲ್ಲ ಭಾರಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ದೊಡ್ಡ ಭಾರವನ್ನು ನಾನು ಹೊತ್ತಿಲ್ಲ?
ಭವತೋ ಮೇ ಽಖಿಲಸ್ಯಾಸ್ಯ ಸಮತ್ವೇನೋಪಬೃಂಹಿತಃ
ನೀನು ಮಾಡಿದ ಕಾರಣದಿಂದ ನನಗೆ ಈ ಎಲ್ಲವು ಸಮಾನವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.
ಸೋ ಽಪಿ ರಾಜಾವತೀರ್ಯೋರ್ವ್ಯಾಂ ತತ್ಪಾದೌ ಜಗೃಹೇ ತ್ವರನ್
ಆಗ ರಾಜನು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿದು ಅವನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದನು.
ಕಥ್ಯತಾಂ ಕೋ ಭವಾನತ್ರ ಜಾಲ್ಮರುಪಧರಃ ಸ್ಥಿತಃ
ಇಲ್ಲಿ ದಾಸನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ನೀನು ಯಾರು ಎಂದು ನನಗೆ ಹೇಳು.
ತತ್ಸರ್ವಂ ಕಥ್ಯತಾಂ ವಿದ್ವನ್ಮಹ್ಯಂ ಶುಶ್ರೂಷವೇ ತ್ವಯಾ
ಓ ಜ್ಞಾನಿಯೇ, ನಾನು ಕೇಳಲು ಆಸಕ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ನೀನು ಈ ಎಲ್ಲವನ್ನು ನನಗೆ ವಿವರಿಸು.
ಉಪಯೋಗನಿಮಿತ್ತಂ ಚ ಸರ್ವತ್ರಾಗಮನಕ್ರಿಯಾ
ಎಲ್ಲೆಡೆಗೆ ಹೋಗಿ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವ ಕಾರಣ ಉಪಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರ.
ಧರ್ಮಾಧರ್ಮೋದ್ಭವೌ ಭೋಕ್ತುಂ ಜನ್ತುರ್ದೇಹಾದಿಮೃಚ್ಛತಿ
ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ಫಲಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಜೀವಿ ದೇಹವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಧರ್ಮಾಧರ್ಮೌಂ ಯತಸ್ತಸ್ಮಾತ್ಕಾರಣಂ ಪೃಚ್ಛ್ಯತೇ ಕುತಃ
ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮವು ಅದರಿಂದ ಉದ್ಭವವಾಗುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಉಪಭೋಗನಿಮಿತ್ತಂ ಚ ದೇಹಾದ್ದೇಹಾನ್ತರಾಗಮಃ
ಆನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ದೇಹದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ದೇಹಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು ನಡೆಯುತ್ತದೆ.
ವಕ್ತುಂ ನ ಶಕ್ಯತೇ ಶ್ರೋತುಂ ತನ್ಮಮೇಚ್ಚಾ ಪ್ರವರ್ತತೇ
ಇದನ್ನು ಹೇಳಲು ಅಥವಾ ಕೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ನನಗೆ ತಿಳಿಯಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆ ಮೂಡುತ್ತದೆ.
ಆತ್ಮನ್ಯೇವ ನ ದೋಷಾಯ ಶಬ್ದೋ ಽಹಮಿತಿ ಯೋ ದ್ವಿಜಾ
ಸ್ವಯಂ ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆ 'ನಾನು' ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ದೋಷವಿಲ್ಲ, ದ್ವಿಜನೇ.
ಅನಾತ್ಮನ್ಯಾತ್ಮವಿಜ್ಞಾನಂ ಶಬ್ದೋ ವಾ ಶ್ರುತಿಲಕ್ಷಣಃ
ಆತ್ಮವಲ್ಲದದ್ದರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವೋ, ಅಥವಾ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಪದವೋ, ಸರಿಯಲ್ಲ.
ಏತೇನಾಹಂ ಯತಃ ಸರ್ವೇ ವಾಙ್ನಿಷ್ಪಾದನಹೇತವಃ
ಇದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಎಲ್ಲ ಮಾತಿನ ಹುಟ್ಟಿಗೆ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ.
ತಥಾಪಿ ವಾಗಹಮೇದ್ವಕ್ತುಮಿತ್ಥಂ ನ ಯುಜ್ಯತೇ
ಆದರೂ 'ನಾನು ಮಾತು' ಅಥವಾ 'ನಾನು ಮಾತನಾಡುವವನು' ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ.
ತತೋ ಽಹಮಿತಿ ಕುತ್ರೈನಾಂ ಸಂಜ್ಞಾಂ ರಾಜನ್ಕರೋಮ್ಯಹಮ್
ಆದುದರಿಂದ, ರಾಜನೇ, ಈ 'ನಾನು' ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ನಾನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ನೀಡುತ್ತೇನೆ?
ನ ದೇಹೋ ಽಹಮಯಂ ಚಾನ್ಯೇ ವಕ್ತುಮೇವಮಪೀಷ್ಯತೇ
ಈ ದೇಹವೇ ನಾನು ಅಲ್ಲ, ಇತರರೂ ಅಲ್ಲ; ಆದರೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಇಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.
ತದದಾ ಹಿ ಕೋ ಭವಾನ್ಕೋ ಽಹಮಿತ್ಯೇತದ್ವಿಫಲಂ ವಚಃ
ಅಪ್ಪಾ, ಆಗ ನೀನು ಯಾರು? ನಾನು ಯಾರು? ಇಂತಹ ಮಾತು ಫಲವಿಲ್ಲ.
ಅಯಂ ಚ ಭವತೋ ಲೋಕೋ ನ ಸದೇತನ್ನೃಪೋಚ್ಯತೇ
ಈ ನಿನ್ನ ಲೋಕವೂ ನಿಜವಲ್ಲ, ರಾಜನೇ, ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಕ್ವ ವೃಕ್ಷಸಂಜ್ಞಾ ವೈ ತಸ್ಯಾ ದಾರುಸಂಜ್ಞಾಥವಾ ನೃಪ
ಅದರಲ್ಲೇ 'ಮರ' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಎಲ್ಲಿದೆ? ಅಥವಾ 'ಕಟ್ಟಿಗೆ' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಎಲ್ಲಿದೆ, ರಾಜನೇ?
ನ ಚ ದಾರುಣಿ ಸರ್ವಸ್ತ್ವಾಂ ಬ್ರವೀತಿ ಶಿಬಿಕಾಗತಮ್
ಕಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿಯೂ, ನಿನ್ನನ್ನು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದವನು ಎಂದು ಯಾರೂ ಕರೆಯುವುದಿಲ್ಲ.
ಅನ್ವಿಷ್ಯತಾಂ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠಾನನ್ದದಾಶಿಬಿಕಾ ತ್ವಯಾ
ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಸಂತೋಷ ನೀಡುವ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ನೀನು ಹುಡುಕಬೇಕು.
ಕ್ವ ಜಾತಂ ಛತ್ರಮಿತ್ಯೇಷ ನ್ಯಾಯಸ್ತ್ವಯಿ ತಥಾ ಮಯಿ
ಛತ್ರವು ಎಲ್ಲಿಂದ ಹುಟ್ಟಿತು? ಇದೇ ಯುಕ್ತಿ ನಿನ್ನಲ್ಲಿಯೂ, ನನ್ನಲ್ಲಿಯೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ.
ದೇಹೇಷು ಲೋಕಸಂಜ್ಞೇಯಂ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಕರ್ಮಹೇತುಷು
ಈ ಲೋಕದ ಹೆಸರುಗಳು ದೇಹಗಳಲ್ಲಿಯೇ, ಅವುಗಳೇ ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣ.
ಶರೀರಾಕೃತಿಭೇದಾಸ್ತು ಭೂಪೈತೇ ಕರ್ಮಯೋನಯಃ
ದೇಹದ ರೂಪಗಳ ಭೇದಗಳೇ, ರಾಜನೇ, ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲವಾಗಿವೆ.
ತಥಾನ್ಯಶ್ಚ ನೃಪೇತ್ಥಂ ತನ್ನ ಸತ್ಯಂ ಕಲ್ಪನಾಮಯಮ್
ಹಾಗೆಯೇ, ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ಕೂಡ ಇಂತೆಯೇ; ಅದು ನಿಜವಲ್ಲ, ಕಲ್ಪನೆಯಷ್ಟೇ.
ಪರಿಣಾಮಾದಿಸಂಭೂತಂ ತದ್ವಸ್ತು ನೃಪ ತಞ್ಚ ಕಿಮ್
ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಆ ವಸ್ತು ಏನು, ರಾಜನೇ?
ಪತ್ನ್ಯಾಃ ಪತಿಃ ಪಿತಾ ಸೂನೋಃ ಕಸ್ತ್ವಂ ಭೂಪ ವದಾಮ್ಯಹಮ್
ಪತ್ನಿಗೆ ಗಂಡ, ಮಗನಿಗೆ ತಂದೆ—ನೀನು ಯಾರು, ರಾಜನೇ, ನಾನು ಕೇಳುತ್ತೇನೆ.
ಕಿಮು ಪಾದಾದಿಕಂ ತ್ವೇತನ್ನೈವ ಕಿಂ ತೇ ಮಹೀಪತೇ
ಅದು ನಿನ್ನ ಕಾಲು ಮುಂತಾದವುಗಳೇನಾ? ಹಾಗಲ್ಲ, ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನದು ಯಾವುದು?
ಕೋ ಽಹಮಿತ್ಯತ್ರ ನಿಪುಣಂ ಭೂತ್ವಾ ಚಿನ್ತಯ ಪಾರ್ಥಿವ
ರಾಜನೇ, ನಾನು ಯಾರು ಎಂಬುದನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ಯೋಚಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾಗು.
ಪೃಥಕೂಚರಣನಿಷ್ಪಾದ್ಯಂ ಶಕ್ಯಂ ತು ನೃಪತೇ ಕಥಮ್
ರಾಜನೇ, ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನಡೆಯಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಾಧಿಸಬಹುದು?