ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೇಳಿ, ನಾರದಾ! ಸಂಸ್ಕೃತ ಧ್ವನಿಗಳ ನಿಯಮಗಳ ವಿಸ್ತೃತ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ‘ರ’ ಅಥವಾ ‘ಹ’ ಎಂಬ ವ್ಯಂಜನಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ದ್ವಿತ್ವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಮೂರನೆಯದೊಂದಿಗೆ, ಎರಡನೆಯದು ಮೊದಲನೆಯದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಧ್ವನಿ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೆ, ಹಿಂದಿನ ಧ್ವನಿ ನಿರಂತರವಾಗಿರಬೇಕು. ವರ್ಣಸಮೂಹಗಳ ಅಂತ್ಯವರ್ಣಗಳು, ಜೊತೆಗೆ ‘ಶ’, ‘ಷ’, ‘ಸ’ ಅಥವಾ ಅಂತ್ಯವರ್ಣಗಳೊಡನೆ ಸಂಯುಕ್ತವಾದವುಗಳು, ಇವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮೂರನೆಯದು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೆಯದು, ಹಾಗೂ ನಾಲ್ಕನೆಯ ನಂತರ ಬರುವ ಪದ, ಇವುಗಳ ನಂತರ ಅನುಸ್ವಾರ, ಉಪಧ್ಮಾನೀಯ ಮತ್ತು ಮೂರ್ಧನ್ಯ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಯೋಗ ಕಂಡುಬಂದರೆ, ಮತ್ತು ಪದದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಜನ ಇದ್ದರೆ, ಸಂಯೋಗವು ಉಚ್ಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಎತ್ತಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಉದ್ದಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಧ್ವನಿಗೆ ಆ ನಿಯಮ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆಂದು ಗುರುತಿಸಬೇಕು. ಪದಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಅನುಸ್ವಾರ, ಮತ್ತು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತನ್ನ ಪ್ರತ್ಯಯದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವದು, ಪಾದದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಮತ್ತೊಂದು ಪಾದದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಸಂಯುಕ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವಗ್ರಹದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಪಾದದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೂ, ವಿಭಜನೆಯಿಲ್ಲದೆ, ಅದು ಸಂಯುಕ್ತದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಉಳಿದ ಚುಟುಕು ಸ್ವರ ಅಥವಾ ‘ಹೃ’ ಅಕ್ಷರ, ಅಥವಾ ಸ್ಪಷ್ಟವಲ್ಲದ ಜೋಡಿ ಪದದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೆ, ಅವುಗಳ ಧ್ವನಿ ಕೆಳಮಟ್ಟದಲ್ಲೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಸಂಯುಕ್ತದಲ್ಲಿರುವುದು ಕೂಡ ಕೆಳಮಟ್ಟದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಿಯ’, ‘ದೂತ’, ‘ಘೃತ’, ‘ಚಿತ್ತ’ ಮತ್ತು ‘ಅತಿ’ ಪದಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಕೆಳ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚರಿಸಬೇಕು. ಶತಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಪಠಣವು ಕೆಳದಿಂದ ಮೇಲಿನ ಧ್ವನಿಗೆ ಏರುತ್ತದೆ. ‘ವಿಶ್ವಾನರ’ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ‘ಓ’ ಎಂಬ ಸ್ವರವನ್ನು ಸ್ವರಿತ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚರಿಸಬೇಕು; ಉಳಿದವುಗಳೂ ಹೀಗೆಯೇ, ಮಾನವರೇ. ದ್ವಿಸ್ವರ ಇದ್ದಲ್ಲಿ, ಚುಟುಕು ಸ್ವರವನ್ನು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಉಚ್ಚರಿಸಬೇಕು. ಒಂದು ಮಿತ್ರಳಷ್ಟು ಸಮಯವನ್ನು ಮಾತ್ರಾ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಅದು ಮಿಂಚಿನ ಹೊಳಪಿನಷ್ಟು ಸಮಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಋಕ್ಪಾಠದ ಸ್ವರಗಳು ಅಥವಾ ಸಮಾನ ಸಂಯುಕ್ತಗಳ ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಕೆಲವರು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ವರಪ್ರಯೋಗವು ಪದದ ಆರಂಭದಿಂದ ಅಂತ್ಯವರೆಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಪ್ರಾರಂಭಗಳಿವೆ ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಚುಟುಕು ಸ್ವರದ ನಂತರ ಮತ್ತು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಮುಂದಿನ ಧ್ವನಿ ಕೂಡ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಾರಂಭಗಳಲ್ಲಿ, ಮಧ್ಯದ ಅವಧಿಯನ್ನು ಒಂದು ಮಾತ್ರೆಯಿಂದ ಅಳೆಯಬೇಕು. ಉಳಿದವುಗಳಿಗೆ ಅರ್ಧಮಾತ್ರೆ, ಮತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಅಣುಮಾತ್ರೆ ಇರಬೇಕು. ‘ಪ’ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ, ಮುಂದಿನ ಅಕ್ಷರ ಅದೇ ವರ್ಗದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ; ಸ್ಪೋಟಕ ವ್ಯಂಜನಗಳಲ್ಲಿ, ಪರಮೇಶ್ವರನ ನಿಯಮ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅ’ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಕೆಂಪು ಎಂದು, ಮತ್ತು ‘ತ’ ಅಕ್ಷರದೊಡನೆ ಅದು ಬಣ್ಣಗೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದಿನ ಅಕ್ಷರದ ಅರ್ಧಮಾತ್ರೆಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಸಣ್ಣಮಾತ್ರೆಯಿಂದ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ರೇಫ’, ‘ರಂಗ’, ಲೋಪ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಾಸಿಕ್ಯವೂ ಸಂಭವಿಸಬಹುದು. ಇದು ಸೌಮ್ಯವಾಗಿಯೂ, ಎರಡು ಮಾತ್ರೆಗಳ ಉದ್ದದಾಗಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ; ‘ದಧನ್ವಾ’ ಎನ್ನುವುದು ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಹೀಗೆ ‘ರಂಗ’ವನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸಬೇಕು ಎಂದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ, ನಾರದಾ. ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ, ಹತ್ತು ವಿಧದ ಪದಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸ್ವರ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದ್ದಾಗ ವ್ಯಂಜನಗಳಿಲ್ಲ. ವ್ಯಂಜನವನ್ನು ರತ್ನದಂತೆ, ಸ್ವರವನ್ನು ಹಾರದ ಹಾರದಂತೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಜನ ದುರ್ಬಲ, ಸ್ವರ ಬಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಜಿಹ್ವಾಮೂಲ, ಓಷ್ಟ್ಯ ಮತ್ತು ಎಂಟು ವಿಧದ ಶ್ಶಕಾರಗಳ ಚಲನೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅಲ್ಲಿಯೇ ವಿಸರ್ಗವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು; ಪಶ್ಚಾತ್ ಪಲಾತ್ಯವೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಸ್ತರಣೆಯನ್ನು ವ್ಯಂಜನಾತ್ಮಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಸನ್ನಿಹಿತವಾದುದನ್ನು ಸ್ವರಾತ್ಮಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಿಸ್ತರಣೆ ಇದ್ದರೆ, ಅದು ಸ್ವರಾತ್ಮಕ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಸ್ಪಷ್ಟವಲ್ಲದ ಶ್ಶಕಾರಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಇಂತಹ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸ್ವರಾಂತ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಧ್ವನಿಯ ಶುದ್ಧತೆ, ಪಾಠದ ನಿಯಮ, ಮತ್ತು ಉಚ್ಚಾರಣೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ, ನಾರದಾ!