ಸಂಗೀತದ ಸ್ವರಗಳ ನಡುವೆ ಇರುವ ವಿರಾಮಗಳು – ಅವು ಕೆಲವು ವೇಳೆ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ದೀರ್ಘವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತೀವ್ರವಾಗಿ ತಡೆದು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಸ್ವರಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಉಜ್ವಲತೆ ಹೇಗಿರಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು, ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ವರಿತದಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ಉಜ್ವಲತೆಯನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಸ್ವರಗಳೆಂದರೆ ಉಚ್ಚ, ಅನುಚ್ಚ ಮತ್ತು ಸ್ವರಿತದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿತವಾದವುಗಳಾಗಿವೆ. ಈಗ ನಾನು ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯ ಮೂರು ಸ್ವರಭೇದಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚ ಸ್ವರ (ಉದಾತ್ತ) ಎಂದಾಗಲೇ ಅದರ ನಂತರ ಸ್ವರಿತವು ಬರುತ್ತದೆ. ಯಾವಾಗಲೂ ಒಂದು ಅಕ್ಷರದ ಸ್ವರವು ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಅದು ಸ್ವರಿತ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ಸ್ವರಿತವು ಎರಡು ವಿಧಗಳಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಸ್ವರವನ್ನು ಸಪ್ತಸ್ವರಗಳಂತೆ ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು, ಪಾಠದ ಸಂದರ್ಭದ ಸೂಚನೆಯ ಪ್ರಕಾರ. ಈ ಏಳು ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಬಲಕಿವಿಯಿಂದ ಸರಿಯಾಗಿ ಕೇಳುವಂತೆ ಬಳಸಬೇಕು. ಉಚ್ಚಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಿರುವುದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಕುಗ್ಗಿದಕ್ಕಿಂತ ಕೆಳಗಿನದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ಎರಡರ ನಡುವೆ ಇರುವುದನ್ನು ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ 'ಮಧ್ಯಸ್ಥ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಉದಾತ್ತದಲ್ಲಿ ನಿಷಾದ ಮತ್ತು ಗಾಂಧಾರ ಸೇರಿವೆ; ಅನುದಾತ್ತದಲ್ಲಿ ಋಷಭ ಮತ್ತು ಧೈವತ ಸೇರಿವೆ. ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಟುಸ್ವರಗಳು, ಉಚ್ಚಾರಣೆಗೆ ಕಷ್ಟವಾದ ಶ, ಷ, ಸ ಮತ್ತು ನಾಲಿಗೆಯ ಬೇರು ಭಾಗದಿಂದ ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಸ್ವರಗಳು ಬಂದಾಗ, ಅವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ವೇಗವಾಗಿ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರ ವ್ಯಂಜನಗಳೊಂದಿಗೆ ಉಚ್ಚರಿಸಬೇಕು. ಈಗ ನಾನು ಈ ಸ್ವರಗಳ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. 'ಕ' ಅಥವಾ 'ವ' ಇರುವ ಅಕ್ಷರ ಸ್ವರಿತವಾಗಬಹುದು. ಯಾವಾಗಲೂ 'ಇ' ಸ್ವರವು ಉದಾತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ 'ಪ' ಮತ್ತು 'ವ' ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ. ಎರಡು ಉದಾತ್ತ ಸ್ವರಗಳಿಂದ 'ಏ' ಅಥವಾ 'ಓ' ಉದ್ಭವವಾದಾಗ, ಅಥವಾ 'ಅ' ಸ್ವರವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಉಚ್ಚರಿಸಿದಾಗ, ಯಾವುದು ಉದಾತ್ತದ ನಂತರ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆಯೋ ಅದು ಸ್ವರಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವಗ್ರಹದ ತಕ್ಷಣದ ನಂತರ ಸ್ವರಿತ ಬರುವ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ, ಅಥವಾ 'ಇ' ಸ್ವರ ಮತ್ತೊಂದು 'ಇ'ಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರುವ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಸ್ವರಿತ ಬರುವ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ – ಅದು ತೆರೆದಿರಲಿ ಅಥವಾ ಸಂಯೋಜಿತವಾಗಿರಲಿ – ಆ ಸ್ವರ ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಪಾಠದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಸ್ವರವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವೇಗವಾಗಿ ಉಚ್ಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಧ್ವನಿಯು ಅಡಗಿದಾಗ ಅಲ್ಪ ವಿರಾಮ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಎರಡು ಸ್ವರಗಳು ಬೆರೆತುಹೋದಾಗ ಅದನ್ನು 'ಹೀಗೋವರ್ಣ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ಮಾತ್ರಾ ಉಚ್ಚ ಸ್ವರದ ಮೊದಲು ಇನ್ನೊಂದು ಅಕ್ಷರ ಬಂದರೆ, ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ಸ್ವರಭೇದಗಳಿವೆ – ಅವುಗಳನ್ನು ಕಂಷ, ಪುಂ, ಸ್ಫುತಿ ಎಂದು ಶಾಸ್ತ್ರವು ಹೇಳುತ್ತದೆ. 'ಇ'ಯಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯವಾಗುವ ಪದದ ನಂತರ 'ಉ'ಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಪದ ಬಂದರೆ, ಅಥವಾ 'ಇ'ಯಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯವಾಗುವ ಪದದ ನಂತರ ಮುಂದಿನ ಪದದಲ್ಲಿ ಎರಡು 'ಉ'ಗಳಿದ್ದರೆ, ಮೂರು ದೀರ್ಘಸ್ವರಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಬೇಕು, ಹಾಗೆಯೇ ಅಕ್ಷರಸಂಧಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಸ್ವರಗಳನ್ನೂ. ಅನೇಕ ಉದಾತ್ತ ಅಕ್ಷರಗಳ ನಡುವೆ ಅನುದಾತ್ತ ಅಕ್ಷರ ಬಂದರೆ, ಅಥವಾ ಎರಡು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಉದಾತ್ತ ಅಕ್ಷರಗಳು ಬಂದರೆ, 'ರ' ಮತ್ತು 'ಹ' ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ಕೂಡ ದ್ವಿತ್ವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಮೂರನೆಯದೊಂದಿಗಿದೆ, ಎರಡನೆಯದು ಮೊದಲನೆಯದೊಂದಿಗಿದೆ. ಮುಂಚಿನ ಅಕ್ಷರವು ಅನಂತರದ ಅಕ್ಷರ ಅಂತ್ಯವಾಗಿದ್ದರೆ ಅನಂತವಾಗಿರಬೇಕು. ವರ್ಗದ ಅಂತ್ಯ ಅಕ್ಷರಗಳ ಜೊತೆಗೆ 'ಶ', 'ಷ', 'ಸ', ಅಥವಾ ಅಂತ್ಯ ಅಕ್ಷರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿರುವ ಅಕ್ಷರಗಳು, ಮೂರನೆಯದು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೆಯದು, ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೆಯದನಂತರ ಬರುವ ಪದ – ಇವೆಲ್ಲದರ ನಂತರ ಅನುಸ್ವಾರ, ಉಪಧ್ಮಾನೀಯ, ಮೂರ್ಧನ್ಯದಂತಹ ಸ್ವರಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಎಲ್ಲಿ ಸಂಧಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆಯೋ, ಪದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಜನ ಕಂಡುಬಂದಾಗ, ಸಂಧಿಯಲ್ಲಿರುವಲ್ಲಿ ಸ್ವರ ಉಚ್ಚವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಸಂಧಿಯಿಂದ ಅನಂತರದ ಅಕ್ಷರವು ಸಂಧಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟದ್ದೆಂದು ಗುರುತಿಸಬೇಕು. ಪದಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಅನುಸ್ವಾರ ಮತ್ತು ಅದರ ಸ್ವಂತ ಪ್ರತ್ಯಯದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬರುವ ಅನುಸ್ವಾರ – ಇವುಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಗುರುತಿಸಬೇಕು. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ, ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಸ್ವರಗಳ, ಅವುಗಳ ಭೇದಗಳ ಮತ್ತು ಸಂಯೋಜನೆಗಳ ನಿಯಮಗಳು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ನಿರೂಪಿಸಿದ್ದಾರೆ.