કરણાનિ ચ સિદ્ધિના ન કૃતિઃ કરણૈર્વિના
અંગો સિદ્ધિ માટે સાધન છે; અંગો વિના કોઈ કાર્ય થતું નથી.
ચેષ્ટન્તે કાર્યમાલંબ્ય વિભુત્વાત્કરણાનિ તુ
અંગો પોતાની શક્તિથી વિષયોને આધાર બનાવીને કર્મ કરે છે.
તેભ્યો ભૂતાન્યેકગુણાન્યાખ્યાતાનિ ભવન્તિ હિ
આમાંથી દરેક એક ગુણ ધરાવતાં ભૌતિક તત્વો ઉત્પન્ન થાય છે.
રૂપં ત્રિષુ રસશ્ચૈવ દ્વયોર્ગન્ધઃ ક્ષિતૌ તથા
ત્રણ તત્વોમાં રૂપ છે, બેમાં રસ છે અને ધરામાં સુગંધ છે.
પાકશ્ચ સંગ્રહશ્ચૈવ ધારણં ચેતિ કથ્યતે
રસોઈ, ભેગું કરવું અને સાચવવું — આ ત્રણેય કહેવાય છે.
ભાસ્વદગ્નૌ જલે શુક્લં ક્ષિતૌ શુક્લાદ્યનેકધા
તેજસ્વી અગ્નિમાં, પાણીમાં અને ધરા પર, ધોળાઈ અને અન્ય ગુણો અનેક રીતે દેખાય છે.
ગન્ધઃ ક્ષિતાવસુરભિઃ સુરભિશ્ચ પ્રકીર્તિતઃ
પૃથ્વી પર સુગંધને 'સુરભિ' કહેવાય છે અને એ નામથી પ્રસિદ્ધ છે.
ભૂતસ્ય તુ વિશેષો ઽયં વિશેષરહિતં તુ તત્
આ તત્વની ખાસ ઓળખ છે; જે વિશેષતા વગર છે, એ તો એ જ છે.
પઞ્ચભૂતાત્મકં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્
આ આખું જગત — સ્થાવર અને જંગમ — પાંચ તત્વોથી બનેલું છે.
દેહે ઽસ્થિમાંસકેશત્વઙ્નખદન્તાશ્ચ પાર્થિવાઃ
શરીરમાં હાડકાં, માંસ, વાળ, ચામડી, નખ અને દાંત પૃથ્વી તત્વના છે.
હૃદિ પઙ્ક્તૌ દૃશોઃ પિત્તે તેજસ્તદ્ધર્મદર્શનાત્
હૃદયમાં, પાચનનળીમાં, આંખોમાં અને પિત્તમાં અગ્નિ તત્વ તેના ગુણોથી દેખાય છે.
વિયત્સર્વાસુ નાડીષુ ગર્ભવૃત્યનુષઙ્ગતઃ
શરીરની બધી નાડીઓમાં, ગર્ભની ક્રિયાથી, આકાશ તત્વ રહેલું છે.
પ્રત્યાત્મનિયતં ભોગભેદતો વ્યવસીયતે
દરેક જીવમાં, તેના અનુભવની વિવિધતા પ્રમાણે, એ નક્કી થાય છે.
દેહેષુ કર્મવશતઃ સર્વેષુ વિચરન્તિ હિ
કર્મના પ્રભાવથી, બધા શરીરોમાં એ તત્વો ફરતા રહે છે.
અશુદ્ધાધ્વામતો હ્યેષ ધરણ્યાદિકલાવધિઃ
અશુદ્ધ માર્ગને કારણે, આ પૃથ્વીથી શરૂ થતી વિવિધ કલાઓ સુધી વિસ્તરે છે.
સ્થાવરા ગિરિવૃક્ષાદ્યા જઙ્ગમસ્ત્રિવિધઃ પુનઃ
સ્થાવર જીવોમાં પર્વતો અને વૃક્ષો આવે છે; જંગમ જીવોમાં ત્રણ પ્રકાર છે.
ચરાચરેષુ લક્ષાણાં ચતુરાશીતિયોનયઃ
ચાલતા અને અચળ જીવોમાં ચોર્યાસી લાખ યોનિઓ છે.
પ્રાપ્નોતિ કર્મવશતઃ પરં સર્વાર્થસાધકમ્
કર્મના પ્રભાવથી, સર્વ લાભ આપનાર સર્વોચ્ચ અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે.
મહાપુણ્યવશેનૈવ જનિર્ભવતિ દુર્લભા
મહાન પુણ્યના પ્રભાવથી જ, દુર્લભ જન્મ મળે છે.
બિન્દુરેકઃ પ્રવિશતિ યદા ગર્ભે દ્વયાત્મકઃ
જ્યારે એક બીજ ગર્ભમાં જાય છે, ત્યારે એ દ્વિરૂપ બની જાય છે.
મલકર્માદિપાશેન કશ્ચિદાત્મા નિયન્ત્રિતઃ
મલ, કર્મ અને અન્ય બંધનથી, કોઈ આત્મા બંધાઈ જાય છે.
અથ તત્રાહૃતૈર્માત્રા પાનાન્નાદ્યૈશ્ચ પોષિતઃ
પછી ત્યાં માતાએ પીધેલું અને ખાધેલું જે મળે છે, એથી એ પોષાય છે.
દુઃખાદ્યઃ પીડિતશ્ચૈવાચ્છન્નદેહો જરાયુણા
દુઃખથી પીડાયેલી એ જીવાત્મા, માતાના ગર્ભમાં આખું શરીર ઢાંકાયેલું રહે છે.
સ્મરંસ્તિષ્ટતિ દુઃખાત્માપીડ્યમાનો મુહુર્મુહુઃ
એ દુઃખમય સ્વભાવ ધરાવતો, વારંવાર પીડાતો, પણ જાગૃત અવસ્થામાં રહે છે.
સંપીડિતો નિઃસરતિ યોનિયન્ત્રાદવાઙ્મુખઃ
જન્મના માર્ગમાં ભારે પીડા સહન કરીને, એ બાળક નીચે મોઢું કરીને બહાર આવે છે.
તતઃ ક્રમેણ સ શિશુર્વર્ધમાનો દિનેદિને
પછી ધીરે ધીરે એ બાળક રોજે રોજ વધતું જાય છે.
એવં ક્રમેણ લોકે ઽસ્મિન્દેહિનાં દેહસંભવઃ
આ રીતે, આ દુનિયામાં જીવાત્માઓના શરીર પ્રાપ્ત થવાની ક્રમશઃ પ્રક્રિયા ચાલે છે.
યસ્તારયતિ નાત્માનં તસ્માત્પાપતરો ઽત્ર કઃ
પછી પોતાને છોડાવતો નથી, એથી વધારે પાપી બીજો કોણ હોઈ શકે?
પશ્વાદીનાં ચ સર્વેષાં ચ સર્વેષાં સાધારણમિતીરિતમ્
આ બધું પશુઓ સહિત બધા જીવ માટે સામાન્ય રીતે કહેવાયું છે.
મનુષ્યાણામયં ધર્મઃ રવબન્ધચ્છેદનાત્મકઃ
પણ મનુષ્યો માટે આ ધર્મ બંધન તોડવાનો માર્ગ બતાવે છે.