તત્રાદ્યો મલસંયુક્તો મલકર્મયુતઃ પરઃ
એમાં પહેલો માત્ર મલથી જોડાયેલો છે, બીજો મલ અને કર્મ બંનેથી બંધાયેલો છે.
આદ્યસ્તુ દ્વિવિધસ્તત્ર સમાસકલુષસ્તથા
પહેલો પણ બે પ્રકારનો છે: એક મોટો કલુષિત અને બીજો સૂક્ષ્મ કલુષિત.
પક્વાપક્વમલેનૈવ દ્વિવિધઃ પરિકીર્તિતઃ
બીજો પણ બે પ્રકારનો કહેવાયો છે: એક પાકેલા મલવાળો અને બીજો કાચા મલવાળો.
કલાદિતત્ત્વનિયતઃ સકલઃ પર્યટત્યયમ્
કલા વગેરે તત્ત્વોથી બંધાયેલો 'સકલ' જીવ અહીં ફરતો રહે છે.
પાશાઃ પઞ્ચ તથા તત્ર પ્રથમૌ મલકર્મજૌ
પાંચ બંધન છે, જેમાંથી પ્રથમ બે મલ અને કર્મથી ઉત્પન્ન થાય છે.
એકો ઽપ્યનેકશક્તિર્દૃક્ક્રિયાચ્છાદનકોમલઃ
એ એક જ છે, પણ અનેક શક્તિઓ ધરાવે છે; તે સૂક્ષ્મ છે અને દૃષ્ટિ તથા કર્મને ઢાંકી દે છે.
ધર્માધર્માત્મકં કર્મ વિચિત્રફલભોગદમ્
કર્મ, જે ધર્મ અને અધર્મથી બનેલું છે, વિવિધ ફળોના ભોગ આપે છે.
ઇત્યેતૌ પ્રથમૌ ચાથ માયેયાદ્યાન્ શૃણુદ્વિજ
આ બે પ્રથમ છે; હવે, હે દ્વિજ, માયા અને બીજા બંધનો સાંભળો.
પતિર્જયતિ સર્વેષામેકો બીજં વિભુઃ પરમ્
સર્વનો એકમાત્ર સ્વામી, સર્વવ્યાપક અને પરમ બીજરૂપ છે, તે વિજયી છે.
વર્વર્તિ દૃક્ક્રિયારૂપં તત્તેજઃ શાંભવં પરમ્
તે દૃષ્ટિ અને કર્મરૂપે રહે છે; એ પરમ તેજ શાંભુનું છે.
તચ્છક્તિમાદ્યામેકાન્તાં વિદ્રૂપાખ્યાં વદન્તિ હિ
તે પ્રાથમિક અને અનન્ય શક્તિને લોકો વિદ્રૂપા નામે ઓળખે છે.
અશેષતત્ત્વજાતસ્ય કારણં વિભુરવ્યયમ્
એ સમગ્ર તત્વોના જૂથની સર્વવ્યાપી અને અવિનાશી કારણ છે.
કૃત્યં કુર્વન્તિ તેનેદં સર્વાનુગ્રાહકં મુને
મુનિ, એ શક્તિથી બધાં કાર્યો થાય છે અને એ સર્વને કૃપા આપનારી છે.
આદ્યોન્મેષો ઽસ્ય નાદાત્મા શાન્ત્યાદિભુવનાત્મકઃ
આ શક્તિનો પ્રથમ ઉદય નાદરૂપ છે, જે શાંતિ વગેરે લોકોથી યુક્ત છે.
તતો જ્ઞાનક્રિયાશક્ત્યોસ્તથોત્કર્ષાપકર્ષયોઃ
પછી જ્ઞાન અને ક્રિયા શક્તિમાં ઉત્તમતા અને નીચતા જોવા મળે છે.
દૃક્શક્તિર્યત્ર ન્યગ્ભૂતા ક્રિયાશક્તિર્વિશિષ્યતે
જ્યાં જ્ઞાનશક્તિ દબાયેલી હોય, ત્યાં ક્રિયાશક્તિ પ્રભુત્વ ધરાવે છે.
યત્ર ક્રિયા હિ ન્યગ્ભૂતા જ્ઞાનાખ્યોદ્રેકમશ્નુતે
અને જ્યાં ક્રિયાશક્તિ દબાયેલી હોય, ત્યાં જ્ઞાનનું પ્રબળ સ્વરૂપ પ્રાપ્ત થાય છે.
નાદો બિન્દુશ્ચ સકલઃ સદાખ્યં તત્ત્વમાશ્રિતૌ
નાદ અને બિંદુ, તથા સર્વ સ્વરૂપ, સદાખ્ય તત્વમાં સ્થિત છે.
ઇમાનિ ચૈવ તત્ત્વાનિ શુદ્ધાધ્વેતિ પ્રકીર્તિતમ્
આ તત્વોને જ શુદ્ધ માર્ગ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
પઞ્ચાનાં કાલરાહિત્યાક્રમો નાસ્તીતિ નિશ્ચિતમ્
આ પાંચ તત્વોમાં કાળનો ક્રમ નથી, એ નિશ્ચિત છે.
તત્ત્વં વસ્તુત એકં તુ શિવાખ્યં ચિત્રશક્તિકમ્
વાસ્તવમાં તત્વ એક જ છે, જેને શિવ કહે છે અને તેમાં અનેક શક્તિઓ છે.
ચિજ્જડાનુગ્રહાર્થાય કૃત્વા રૂપાણિ વૈ પ્રભુઃ
ચેતના અને જડ પર કૃપા કરવા માટે પ્રભુ વિવિધ રૂપ ધારણ કરે છે.
મુક્તિં ચ વિશ્વેષાં સ્વવ્યાપારે સમર્થેતામ્
અને પોતાના કાર્યથી સર્વ જીવોને મુક્તિ આપવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
શિવસામાન્યરૂપો હિ મોક્ષસ્તુ ચિદનુગ્રહઃ
મુક્તિ એ શિવનું સર્વત્ર સ્વરૂપ છે, જે ચેતનાની કૃપા છે.
તેનાનુગ્રાહકઃ શમ્ભુસ્તદ્ભુક્ત્યૈ પ્રભુર્વ્યયઃ
આથી શંભુ કૃપા આપનારા છે; પ્રભુ એ આનંદ માટે અવિનાશી છે.
કર્ત્તોપાદાનકરણૈર્વિના કાર્યે ન દૃશ્યતે
કર્તા, ઉપાદાન અને સાધન વિના કોઈ કાર્ય દેખાતું નથી.
નિત્યૈકા ચ શિવા શક્ત્યા હ્યનાદિનિધના સતી
શિવની શક્તિ સદા એક અને શાશ્વત છે, એ અનાદિ અને અનંત છે.
સ્વભાવાન્મોહજનની સ્વચિતાજનકર્મભિઃ
પોતાના સ્વભાવથી, એ પોતાની ઇચ્છાના કર્મોથી મોહની જનની છે.
કર્માણ્યાવેક્ષ્ય વિદ્યેશો માયાં વિક્ષોભ્ય શક્તિભિઃ
જ્યારે વિદ્યા ના સ્વામી પોતાના કર્મોનું ધ્યાન કરે છે, ત્યારે તે પોતાની શક્તિઓથી માયાને હલાવે છે.
સૃજત્યાદો કાલતત્ત્વં નાનાશક્તિમયી ચ સા
શરૂઆતમાં, તે સમયના તત્વને સર્જે છે, જે અનેક શક્તિઓથી બનેલું છે.