સાયકા ઇવ તીક્ષ્ણાગ્રાઃ પ્રયુક્તા દૃઢધન્વિભિઃ
મજબૂત ધનુષ્યવાળા ધનુર્ધરોએ છોડેલા તીક્ષ્ણ અગ્રવાળા બાણ જેવાં,
આમયસ્ય વિનાશાય શરીરમનુકૃષ્યતે
એવી રીતે રોગને નાશ કરવા શરીર પર કષ્ટ આવે છે.
આયુરાદાય મર્ત્યાનાં રાત્ર્યહાનિ પુનઃપુનઃ
દિવસ અને રાત વારંવાર આવીને મનુષ્યનું આયુષ્ય ઓછું કરતાં જાય છે.
જાતં મર્ત્યં જરયતિ નિમિષં નાવતિષ્ટતે
જે જન્મે છે એ મરનારું છે; વૃદ્ધાવસ્થા ઝડપથી આવી જાય છે, એક ક્ષણ પણ સ્થિર રહેતી નથી.
આદિત્યો હ્યસ્તમભ્યેતિ પુનઃ પુનરુદેતિ ચ
સૂર્ય વારંવાર અસ્ત પણ જાય છે અને ફરીથી ઉગે છે.
ઇષ્ટાનિષ્ટા મનુષ્યાણાં મતં ગચ્છન્તિ રાત્રયઃ
મનુષ્યોના સુખ-દુઃખ પ્રમાણે રાતો પસાર થતી જાય છે.
યદિ સ્યાન્ન પરાધીનં પુરુષસ્ય ક્રિયાફલમ્
જો મનુષ્યના કર્મફળ બીજાઓ પર આધાર રાખતા ન હોત,
દૃશ્યન્તે નિષ્ફલાઃ સંતઃ પ્રહીનાશ્ચ સ્વકર્મભિઃ
તો પણ આપણે જોઈએ છીએ કે સારા માણસો પોતાના કર્મોથી નિષ્ફળ થાય છે અને ઘણું ગુમાવે છે.
આશાભિરણ્યસંયુક્તા દૃશ્યન્તે સર્વકામિનઃ
લોકો ઇચ્છાઓથી ભરેલા હોય છે, આશા અને સોનાથી બંધાયેલા જોવા મળે છે.
વઞ્ચનાયાં ચ લોકેષુ સસુખેષ્વેવ જીયતે
આ દુનિયામાં માણસો ફક્ત આનંદ માટે, એકબીજાની ઠગાઈથી જીવન જીવે છે.
કશ્ચિત્કર્માણિ કુરુતે ન પ્રાપ્યમધિગચ્છતિ
કોઈક કર્મ કરે છે, છતાં જે મેળવવું છે તે મળતું નથી.
શુક્રમન્યત્ર સંભૂતં પુનરન્યત્ર ગચ્છતિ
બીજ એક જગ્યાએ ઉત્પન્ન થાય છે, પણ પછી બીજી જગ્યાએ જાય છે.
આમ્રપુષ્પોપમા યસ્ય નિવૃત્તિરુપલભ્યતે
જેને અંત મળે છે, એ આમ્રફૂલ પડ્યા જેવો છે.
સિદ્ધૌ પ્રયતમાનાનાં નૈવાણ્ડમુપજાયતે
સફળતા માટે પ્રયત્ન કરતા છતાં, ડિમ્બ ઉત્પન્ન થતું નથી.
આયુષ્માન્ જાયતે પુત્રઃ કથં પ્રેતઃ પિતેવ સઃ
દીર્ઘાયુ પુત્ર જન્મે છે—તો પછી એ મૃત પિતાની જેમ કેમ છે?
દશમાસાન્પરિધૃતા જાયતે કુલપાંસનાઃ
દસ મહિના સુધી ગર્ભમાં રાખ્યા પછી, કુળને કલંકરૂપે જન્મ થાય છે.
વિમલાનભિજાયન્તે લબ્ધ્વા તૈરેવ મઙ્ગલૈઃ
સૌભાગ્યના ચિહ્નો મળ્યા છતાં, શુદ્ધ લોકો જન્મતા નથી.
ઉપદ્રવૈવાદૃષ્ટો યોનૌ ગર્ભઃ પ્રપદ્યતે
કોઈ સ્પષ્ટ કારણ વિના, ગર્ભ યોનિમાં પ્રવેશે છે.
પરિત્યજતિ યો દુઃખં સુખમપ્યુભયં નરઃ
જે માણસ સુખ અને દુઃખ બંનેને છોડી દે છે—
દુઃખમર્થા હિ ત્યજ્યન્તે પાલને ચ ન તે સુખાઃ
સંપત્તિ દુઃખને લીધે છોડી દે છે, અને રાખવા છતાં એ સુખ આપતી નથી.
અન્યામન્યાં ધનાવસ્થાં પ્રાપ્ય વૈશેષિકા નરાઃ
વિશિષ્ટ માણસો એક પછી એક અલગ અલગ ધનસ્થિતિ પ્રાપ્ત કરે છે.
સર્વે ક્ષયાન્તા નિચયાઃ પતનાન્તાઃ સમુચ્છ્રયાઃ
બધી જ સંચિત વસ્તુઓનો અંત ક્ષયમાં થાય છે; દરેક ઉન્નતિનો અંત પતનમાં આવે છે.
અન્તો નાસ્તિ પિપાસાયાસ્તુષ્ટિસ્તુ પરમં સુખમ્
તરસનો અંત નથી, પણ સંતોષ સર્વોચ્ચ સુખ છે.
નિમેષમાત્રમપિ હિ યો ઽધિગચ્છન્ન તિષ્ટતિ
જે પળભર માટે પણ એ પામે છે, એ પણ ટકી શકતો નથી.
ભૂતેષુ ભાવં સંચિન્ત્ય યે બુદ્ધ્યા તમસઃ પરમ્
જે લોકો બુદ્ધિપૂર્વક સર્વ પ્રાણીઓના સ્વરૂપ પર વિચાર કરે છે અને અંધકારથી પાર જાય છે—
સંચિન્વન્નેકમેવૈનં કામાનાવિતૃપ્તકમ્
કોઈ એક જ વસ્તુ એકઠી કરે છે, છતાં ઇચ્છાઓથી ક્યારેય તૃપ્ત થતો નથી.
અથાપ્યુપાયં સંપશ્યેદ્દુઃખસ્યાસ્ય વિમોક્ષણે
પછી, આ દુઃખમાંથી મુક્ત થવાનો કોઈ ઉપાય પણ વિચારવો જોઈએ.
શબ્દે સ્પર્શે રસે રૂપે ગન્ધે ચ પરમં તથા
ધ્વનિ, સ્પર્શ, સ્વાદ, રૂપ અને સુગંધમાં પણ સર્વોચ્ચ આનંદ મળે છે.
વાક્સંપ્રયોગાદ્ભૃતાનાં નાસ્તિ દુઃખમનામયમ્
જે લોકો વાણીનો યોગ્ય ઉપયોગ કરે છે, તેમને દુઃખ કે રોગ લાગતા નથી.
પ્રણયં પરિસંહૃત્ય સંસ્તુતેષ્વિતરેષુ ચ
જ્યારે કોઈ પ્રશંસા હોય કે બીજાં લોકો હોય, ત્યારે લાગણી પાછી ખેંચવી જોઈએ.