મધ્યાદ્ભયં યશો મૃત્યુઃ ક્ષયઃ કીર્તિઃ સુખાસુખમ્
મધ્યમાંથી ભય, યશનો નાશ, નુકસાન, કીર્તિ, સુખ અને દુઃખ ઉત્પન્ન થાય છે.
ઇત્યાદિષુ ચ સર્વેષૂત્પાતેષુ દ્વિજસત્તમ
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, આવા બધા અશુભ સંકેતોમાં,
ઇત્યેતત્કથિતં વિપ્ર જ્યૌતિષં તે સમાસતઃ
હે વિદ્વાન, હું તને સંક્ષિપ્તમાં શાકુન વિજ્ઞાન સમજાવ્યું છે.
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ચ્છન્દઃ શાસ્ત્રમનુત્તમમ્
હવે હું તને છંદશાસ્ત્રનું શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન સમજાવું છું.
માત્રાવર્ણવિભેદેન તચ્ચાપિ દ્વિવિધં પુનઃ
અક્ષર અને માત્રાના ભેદથી છંદ પણ બે પ્રકારના થાય છે.
કારણં છન્દસિ પ્રોક્તાશ્છન્દઃશાસ્ત્રવિશારદૈઃ
છંદમાં જે કારણ છે, તે છંદશાસ્ત્રના જાણકારોએ સમજાવ્યું છે.
મધ્યલો રગણશ્વૈવ પ્રાન્ત્યગઃ સગણો મતઃ
મધ્યમાં લઘુ હોય તે રગણ કહેવાય છે; અંતે ગણા હોય તે સગણ કહેવાય છે.
ત્રિલઘુર્નગણઃ પ્રોક્તસ્ત્રિકા વર્ણગણા મુને
ત્રણ લઘુનો સમૂહ નગણ કહેવાય છે; ત્રણ અલગ અક્ષર વાળા ગણા અક્ષરગણ કહેવાય છે, હે મુનિ.
સંયોગશ્ચ વિસર્ગશ્ચાનુસ્વારો લઘુતઃ પરઃ
સંયુક્ત, વિસર્ગ અને અનુસ્વાર પછી આવે તો તે લઘુ ગણાય છે.
પાદશ્ચતુર્થભાગઃ સ્યાદ્વિચ્છેદોયતિરુચ્યતે
પાદ એટલે ચોથો ભાગ; તેની વિભાજન યતિ કહેવાય છે.
તુલ્યલક્ષણતઃ પાદચતુષ્કે સમમુચ્યતે
જ્યારે ચારેય પાદ સમાન લક્ષણ ધરાવે છે, ત્યારે તેને સમછંદ કહેવાય છે.
લક્ષ્મ ભિન્નં યસ્ય પાદચતુષ્કે વિષમં હિ તત્
જ્યાં ચારેય પાદમાં લક્ષણ ભિન્ન હોય, તેને વિશમછંદ કહેવાય છે.
ષડ્વિંશત્યક્ષરં યાવત્પાદસ્તાવત્પૃથક્ પૃથક્
એક પાદમાં છવીસ અક્ષર સુધી હોય શકે છે, દરેકને અલગ ગણવામાં આવે છે.
ત્રિભિઃ ષડ્ભિઃ પદૈર્ગાથાઃ શૃણુ સંજ્ઞા યથોત્તરમ્
ત્રણ કે છ પાદ વાળી ગાથાઓના નામ શ્રવણ કર, જેમ ક્રમશઃ કહેવાય છે.
ગાયત્ર્યુષ્ણિગનુષ્ટષ્ટપ્ચ બૃહતી પઙ્ક્તિરેવ ચ
ગાયત્રી, ઉષ્ણિક, અનુષ્ટુપ, બૃહતી અને પંક્તિ,
શક્કરી સાતિપૂર્વા ચ અષ્ટ્યત્યષ્ટી તતઃ સ્મૃતે
શક્કરી, સાથી, પૂર્વા, અષ્ટિ અને અષ્ટી પછી યાદ રાખવામાં આવે છે.
વિકૃતિઃ સંકૃતિશ્ચૈવ તથાતિકૃતિરુત્કૃતિઃ
ભિન્નતા, મિલન, વધારેપણું અને ઊંચાઈ.
પાદે સર્વગુરૌ પૂર્વીલ્લઘું સ્થાપ્ય ગુરોરધઃ
પંક્તિમાં બધા ભારે અક્ષરો પહેલાં હલકા અક્ષર મૂકવા અને ભારે અક્ષર નીચે હલકા મૂકવા.
એષ પ્રસ્તાર ઉદિતો યાવત્સર્વલઘુર્ભવેત્
આ રીતે ગોઠવણી કહેવામાં આવી છે, જ્યાં સુધી બધા અક્ષરો હલકા ન થાય.
ઉદ્દિષ્ટે દ્વિગુણાનાદ્યાદઙ્ગાન્સંમોલ્ય લસ્થિતાન્
જે દોઢ ગણાયેલા અંગો જણાવ્યા છે, તેમાં સ્થિર રહેલા ભાગોનું ગુણાકાર કરો.
વણાન્સેકાન્વૃત્તભવાનુત્તરાધરતઃ સ્થિતાન્
જે અક્ષરો વારંવાર આવે છે, તેમને ઉપર અને નીચે ક્રમશઃ રાખો.
ઉપાન્ત્યતો નિવર્તેત ત્યજન્નેકૈકમૂર્દ્ધતઃ
અંતથી એક પહેલાંથી પાછા ફરવું, દરેક ઉપરના એકને છોડતા.
લગક્રિયાઙ્કસંદોહે ભવેત્સંખ્યાવિમિશ્રિતે
હલકા અક્ષરોના ગુણાકારના જોડાણમાં સંખ્યા મળે છે.
સંખ્યૈવ દ્વિગુણૈકોના સદ્ભિરધ્વા પ્રકીર્તિતઃ
સંખ્યા બે ગણ અને એક વધારે કરીને જ્ઞાની લોકો માર્ગ કહે છે.
પ્રસ્તારોક્તપ્રભેદાનાં નામાનાંસ્ત્યં પ્રગાહતે
ગોઠવણીમાં જે વિભાગોના નામ જણાવ્યા છે, હવે તે રજૂ થાય છે.
શ્રુતાનિ ત્વન્મુખાંભોજાત્સમાસવ્યાસયોગતઃ
તમારા કમળ જેવા મુખમાંથી સંક્ષિપ્ત અને વિગતવાર ઉપદેશ સાંભળ્યા છે.
મેરુશૃઙ્ગે કિલ પુરા કર્ણિકારવનાયતે
કદી મેરુ પર્વતની ચોટી પર, કર્ણિકાર વૃક્ષોના વનમાં—
શૈલરાજસુતા ચૈવ દેવી તત્રાભવત્પુરા
ત્યાં પર્વતરાજાની પુત્રી, દેવી, કદી નિવાસ કરતી હતી.
યોગેનાત્માનમાવિશ્ય યોગધર્મપરાયણઃ
યોગ દ્વારા પોતાના માં લીન રહી, યોગના નિયમમાં તત્પર હતી—
અગ્નેર્ભૂમેસ્તથા વાયોરન્તરિક્ષસ્ય ચાભિતઃ
આગ, ધરતી, પવન અને આકાશથી ઘેરાયેલી—