યદાપ્રત્યઙ્નતા મઘાઃ ખસપ્તોપરિ સંસ્થિતાઃ
જ્યારે મઘા નક્ષત્ર પશ્ચિમ તરફ ન વળે અને આકાશ ઉપર જ સ્થિર રહે છે,
નખૈર્લિખન્તોમાર્જારાશ્ચાવનિં લોહસંયુતે
જ્યારે બિલાડીઓ લોખંડ જેવા નખોથી જમીન ખંજી કરે છે,
પિપીલિકાશ્રેણયશ્છિન્નાઃ ખદ્યોતા બહવસ્તદા
જ્યારે કીડીયાંની પંક્તિઓ તૂટી જાય છે અને ઘણા જ્યોત્સ્ના પોકારે છે,
ઉદયાસ્તમયે કાલે વિવર્ણોર્ઽકેથ વા શશી
જ્યારે સૂર્યોદય કે સૂર્યાસ્ત સમયે સૂર્ય કે ચંદ્રનો રંગ બદલાય છે,
પ્રાઙ્મુખસ્ય તુ કૂર્મસ્ય નવાઙ્ગેષુ ધરામિમામ્
પૂર્વ તરફ મોઢું કરેલા કચ્છપના નવ અંગો પર આ ધરતી ટકી છે,
અન્તર્વેદાશ્ચ ષાઞ્ચાલસ્તસ્યેદં નાભિમણ્ડલમ્
અને અંદરની છ કાંપતી ભૂમિઓ એના નાભિ ભાગ છે,
સ્ત્રીકલિઙ્ગકિરાતાખ્યા દેશાસ્તદ્બાહુમણ્ડલમ્
સ્ત્રી, કલિંગ અને કિરાત નામના પ્રદેશો એના હાથના ભાગ છે,
ગૌડકૈઙ્કણશાલ્વાન્ધ્રપૌડ્રસ્તત્પાદમણ્ડલમ્
ગૌડ, કૈંકણ, શાલ્વ, આંધ્ર અને પૌડ્ર એના પગના ભાગ છે,
પુલિન્દચીનયવનગુર્જરાઃ પાદમણ્ડલમ્
પુલિંદ, ચીન, યવન અને ગુર્જર એ પણ પગના ભાગ છે,
ખસાંગવઙ્ગબાહ્લીકં કાંબોજાઃ પાણિમણ્ડલમ્
ખસ, અંગ, વંગ, બાહ્લીક અને કામ્બોજ એના હાથના ભાગ છે,
નાભ્યાદિષુ નવાઙ્ગેષુ પાપૈર્દુષ્ટં શુભૈઃ શુભમ્
નાભિથી શરૂ થતા નવ અંગોમાં પાપથી દુષિતતા થાય છે અને પુણ્યથી શુભતા આવે છે.
મુહૂ રુદન્તિ ગાયન્તિ પ્રસ્વિદ્યન્તિ હસંતિ ચ
ક્યારેક લોકો રડે છે, ગાય છે, પસીના આવે છે અને હસે છે.
અધોમુખાધિતિષ્ટન્તિ સ્થાનાત્સ્થાનં વ્રજન્તિ ચ
તેઓ નીચે મોઢું કરીને ઊભા રહે છે અને એક સ્થાનેથી બીજું સ્થાન બદલે છે.
ગન્ધર્વનગરં ચૈવ દિવા નક્ષત્રદર્શનમ્
ગંધર્વનગરનું દર્શન અને દિવસે નક્ષત્રો દેખાવા,
ગાન્ધર્વં દેહદિગ્ધૂમં ભૂમિકંપં દિવા નિશિ
ગંધર્વ ધૂમ્રા શરીર પર ફેલાવું, દિવસ કે રાત્રે ધરતી કાંપે,
નિશીન્દ્રચાપમણ્ડૂકં શિખરે શ્વેતવાયસઃ
રાત્રે ઇન્દ્રધનુષ્ય કે દેડકો દેખાય, શિખરે સફેદ કાગડો દેખાય,
જન્તવો દ્વિત્રિશિરસો જાયન્તે વાપિ યોનિષુ
બે કે ત્રણ માથાવાળા પ્રાણી જન્મે, અથવા ગર્ભમાં પણ થાય,
જમ્બૂકગ્રામસંવાસઃ કેતૂનાં ચ પ્રદર્શનમ્
ગામમાં સિયાળો વસે અને ધૂમકેતુ દેખાય.
અકાલે પુષ્પિતા વૃક્ષા દૃશ્યન્તે ફલિતા યદિ
જ્યારે વૃક્ષો ઋતુની બહાર ફૂલ અને ફળ આપે છે,
એવમાદ્યા મહોત્પાતા બહવઃ સ્થાનનાશદા
એ રીતે અનેક મોટા અશુભ સંકેતો થાય છે, જે સ્થળોના વિનાશનું કારણ બને છે.
મધ્યાદ્ભયં યશો મૃત્યુઃ ક્ષયઃ કીર્તિઃ સુખાસુખમ્
મધ્યમાંથી ભય, યશનો નાશ, નુકસાન, કીર્તિ, સુખ અને દુઃખ ઉત્પન્ન થાય છે.
ઇત્યાદિષુ ચ સર્વેષૂત્પાતેષુ દ્વિજસત્તમ
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, આવા બધા અશુભ સંકેતોમાં,
ઇત્યેતત્કથિતં વિપ્ર જ્યૌતિષં તે સમાસતઃ
હે વિદ્વાન, હું તને સંક્ષિપ્તમાં શાકુન વિજ્ઞાન સમજાવ્યું છે.
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ચ્છન્દઃ શાસ્ત્રમનુત્તમમ્
હવે હું તને છંદશાસ્ત્રનું શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન સમજાવું છું.
માત્રાવર્ણવિભેદેન તચ્ચાપિ દ્વિવિધં પુનઃ
અક્ષર અને માત્રાના ભેદથી છંદ પણ બે પ્રકારના થાય છે.
કારણં છન્દસિ પ્રોક્તાશ્છન્દઃશાસ્ત્રવિશારદૈઃ
છંદમાં જે કારણ છે, તે છંદશાસ્ત્રના જાણકારોએ સમજાવ્યું છે.
મધ્યલો રગણશ્વૈવ પ્રાન્ત્યગઃ સગણો મતઃ
મધ્યમાં લઘુ હોય તે રગણ કહેવાય છે; અંતે ગણા હોય તે સગણ કહેવાય છે.
ત્રિલઘુર્નગણઃ પ્રોક્તસ્ત્રિકા વર્ણગણા મુને
ત્રણ લઘુનો સમૂહ નગણ કહેવાય છે; ત્રણ અલગ અક્ષર વાળા ગણા અક્ષરગણ કહેવાય છે, હે મુનિ.
સંયોગશ્ચ વિસર્ગશ્ચાનુસ્વારો લઘુતઃ પરઃ
સંયુક્ત, વિસર્ગ અને અનુસ્વાર પછી આવે તો તે લઘુ ગણાય છે.
પાદશ્ચતુર્થભાગઃ સ્યાદ્વિચ્છેદોયતિરુચ્યતે
પાદ એટલે ચોથો ભાગ; તેની વિભાજન યતિ કહેવાય છે.