કપિલં ધ્યાનનિરતં વાજિનં ચ તદન્તિકે
કપિલ મુનિ ધ્યાનમાં લીન હતા, તેમના નજીક જ તેમને ઘોડો મળ્યો.
હન્તુમુદ્યુક્તમનસો વિદ્રવન્તઃ સમાસદન્
મનમાં હત્યાનો ઇરાદો રાખી, તેઓ ઉશ્કેરાઈને આગળ વધ્યા.
ગુહ્યતાં ગૃહ્યતામાશુ ઇત્યૂચુસ્તે પરસ્પરમ્
તેઓએ એકબીજાને કહ્યું: 'ચાલો, ઝડપથી પકડી લઈએ અને ગુપ્ત રાખીએ.'
સન્તિ ચારો ખલા લોકે કુર્વન્ત્યાડમ્બરં મહત્
આ દુનિયામાં ગુપ્તચર અને દુષ્ટ લોકો છે, જે મોટો હલચલ મચાવે છે.
સમસ્તેન્દ્રિયસંદોહં નિયમ્યાત્માનમાત્મનિ
તેમણે પોતાના બધા ઇન્દ્રિયો પર નિયંત્રણ રાખી, મનને મનમાં સ્થિર કર્યું.
આસ્થિતઃ કપિલસ્તેષાં તત્કર્મ જ્ઞાતવાન્નહિ
કપિલ મુનિ એ રીતે સ્થિર રહી, તેમની ક્રિયાઓને જાણતા હતા.
પદ્ભિઃ સંતાડયામાસુર્બુહૂં ચ જગૃહુઃ પરે
કેટલાએ પગથી માર્યો અને બીજાઓએ ધરતીને પકડી લીધી.
ઉવાચ ભાવગમ્ભીરં લોકોપદ્રવકારિણઃ
તેમણે વિશ્વમાં કલહ કરનારાઓને ગંભીર ભાવથી કહ્યું.
અહૄઙ્કારવિમૂઢાનાં વિવેકો નૈવ જાયતે
અહંકારથી મત્ત થયેલા લોકોમાં વિવેક જન્મતો નથી.
તદેવ માનવા ભુક્ત્વા જ્વલન્તીતિ કિમદ્ભુતમ્
એવું ભોગવીને માનવો સળગી ઉઠે છે—આમાં શું આશ્ચર્ય છે?
મહીરુહાં શ્ચાનુતટે પાતયન્તિ નદીરયાઃ
નદીના પ્રવાહે કિનારે ઊભેલા વૃક્ષો પણ પડી જાય છે.
તત્રાશ્રીર્વૃદ્ધતા નિત્યં મુર્ખત્વં ચાપિ જાયતે
ત્યાં સમૃદ્ધિ સતત વધે છે અને મૂર્ખતા પણ જન્મે છે.
નામસામ્યાદહો ચિત્રં ધત્તૂરો ઽપિમદપ્રદઃ
નામની સમાનતાથી પણ ધત્તૂરા નશો આપે છે—આ કેટલું અજૂબું છે!
યથા સખાગ્નેઃ પવનઃ પન્નગસ્ય યથા વિષમ્
જેમ અગ્નિનો મિત્ર પવન છે, અને સાપ માટે ઝેર છે તેમ.
યદિ પશ્યત્યામહિતં સ પશ્યતિ ન સંશયઃ
જો કોઈ અહિત જુએ છે, તો એ ખરેખર જુએ છે—આમાં શંકા નથી.
સ વહ્નિઃ સાગરાન્સર્વાન્ભસ્મસાદકરોત્ક્ષણાત્
એ અગ્નિએ તરત જ બધા સાગરોને ભસ્મ કરી નાખ્યા.
અકાલપ્રલયં મત્વા ચુક્રુશુઃ શોકલાલસાઃ
જ્યારે બધાએ વિચાર્યું કે દુનિયાનો અંત સમય પહેલા આવી ગયો છે, ત્યારે તેઓ દુઃખથી ભરાઈને રડવા લાગ્યા.
સાગરં વિવિશુઃ શીઘ્રં સતાં કોપો હિ દુઃસહઃ
તેઓ તરત જ દરિયામાં કૂદી પડ્યા, કારણ કે સજ્જનોનો ગુસ્સો સહન કરવો અશક્ય હોય છે.
દેવદૂત ઉવાચેદં સર્વં વૃત્તં હિ યક્ષતે
દેવદૂતએ કહ્યું: 'યક્ષોએ જે થયું છે એ બધું જાણ્યું છે.'
દૈવેન શિક્ષિતા દુષ્ટા ઇત્યુવાચાતિ હર્ષિતઃ
તે આનંદથી બોલ્યો: 'દુષ્ટોને ભાગ્યે શીખ આપી છે.'
અધર્મં કુરુતે યસ્તુ સ એવ રિપુરિષ્યતે
જે માણસ અધર્મ કરે છે, એ પોતે જ દુશ્મન ગણાય છે.
તં રિપું પરમં વિદ્યાચ્છાસ્ત્રાણામેષ નિર્ણયઃ
એવો માણસ સર્વથી મોટો દુશ્મન છે, એ શાસ્ત્રોનો નિશ્ચય છે.
દુર્વૃત્તનિધનં યસ્માત્સતામુત્સાહ કારણમ્
દુષ્ટોના અંતથી સજ્જનોમાં ઉત્સાહ આવે છે.
પૌત્રં તમંશુમન્તં હિ પુત્રત્વે કતવાન્પ્રભુઃ
પ્રભુએ પોતાના પૌત્ર અંશુમંતને પુત્ર બનાવ્યા.
યુયોજ સારવિદ્ભૂયો હ્યશ્ચાનયનકર્મણિ
પછી પ્રભુએ ફરીથી બુદ્ધિશાળી સારાને લાવવાનો જવાબદાર બનાવ્યો.
કપિલં તેજસાંરાશિં સાષ્ટાઙ્ગંપ્રણનામહા
તેઓ તેજથી ભરપૂર કપિલને સાષ્ટાંગ નમસ્કાર કર્યા.
ઉવાચ શાન્તમનસં દેવદેવં સનાતનમ્
તે શાંત મનવાળા, દેવોના દેવ, સનાતન ભગવાનને બોલ્યો.
પરોપકારનિરતાઃ ક્ષમાસારા હિ સાધવઃ
સજ્જનો હંમેશાં પરોપકારમાં લાગેલા અને ક્ષમાશીલ હોય છે.
નહિ સંહરતેજ્યોત્સ્નાં ચન્દ્રશ્ચાણ્ડાલવેશ્મનઃ
જેમ ચાંદ્ર ચંડાળના ઘરમાંથી પણ પોતાનું પ્રકાશ પાછું ખેંચતો નથી.
દદાતિ પરમાં તુષ્ટિં ભક્ષ્યમાણો ઽમરૈઃ શશી
ચંદ્રદેવ દેવતાઓએ ખાધા છતાં પણ સર્વોચ્ચ સંતોષ આપે છે.