ત એવ લોકાન્બાધન્તે નાત્રાશ્વાર્યં સુગેતમાઃ
એ જ લોકો જગતને પીડાવે છે; અહીં સુખની કોઈ આશા નથી.
તં વિદ્યાત્સર્વલોકેષુ પાપભોગરતં સુરાઃ
દેવતાઓએ સર્વ લોકોમાં તેને પાપભોગમાં રત જાણવો જોઈએ.
તં હન્તિ દૈવમેવાશુ નાત્ર કાર્યા વિચારણા
દૈવી શક્તિએ તેને તરત નાશ કરવો જોઈએ; અહીં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.
પ્રણમ્ય તં યથાન્યાયં ગતા નાકં દિવૌકસઃ
યોગ્ય રીતે પ્રણામ કરીને, દેવતાઓ સ્વર્ગે પાછા ગયા.
આરેભે હયમેધાખ્યં યજ્ઞં કર્ત્તુમનુત્તમમ્
તેણે શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ, એટલે કે અશ્વમેઘ યજ્ઞ આરંભ્યો.
પાતાલે સ્થાપયામાસ કપિલો યત્ર તિષ્ટતિ
કપિલે તેને પાતાળમાં સ્થિર કર્યો, જ્યાં પોતે રહે છે.
અન્વેષ્ટું બભ્રભુર્લોકાન્ ભૂરાદીંશ્ચ સુવિસ્મિતાઃ
આશ્ચર્યચકિત થઈ, તેઓ પૃથ્વીથી શરૂ કરીને બધા લોકોએ શોધખોળ કરી.
ચખ્નુર્મહીતલં સર્વમેકૈકો યોજનં પૃથક્
દરેકએ અલગ-અલગ, પૃથ્વીનું આખું તળ એક-એક યોજન કરીને ખોદ્યું.
તદ્વારેણ ગતાઃ સર્વે પાતાલં સગરાત્મજાઃ
એ ખાડા મારફતે બધા સગરપુત્રો પાતાળમાં પ્રવેશ્યા.
વિચિન્વન્તિ હયં તત્ર મદોન્મત્તા વિચેતસઃ
ત્યાં તેઓ ઘમંડમાં અને ભ્રમિત થઈ ઘોડાને શોધવા લાગ્યા.
કપિલં ધ્યાનનિરતં વાજિનં ચ તદન્તિકે
કપિલ મુનિ ધ્યાનમાં લીન હતા, તેમના નજીક જ તેમને ઘોડો મળ્યો.
હન્તુમુદ્યુક્તમનસો વિદ્રવન્તઃ સમાસદન્
મનમાં હત્યાનો ઇરાદો રાખી, તેઓ ઉશ્કેરાઈને આગળ વધ્યા.
ગુહ્યતાં ગૃહ્યતામાશુ ઇત્યૂચુસ્તે પરસ્પરમ્
તેઓએ એકબીજાને કહ્યું: 'ચાલો, ઝડપથી પકડી લઈએ અને ગુપ્ત રાખીએ.'
સન્તિ ચારો ખલા લોકે કુર્વન્ત્યાડમ્બરં મહત્
આ દુનિયામાં ગુપ્તચર અને દુષ્ટ લોકો છે, જે મોટો હલચલ મચાવે છે.
સમસ્તેન્દ્રિયસંદોહં નિયમ્યાત્માનમાત્મનિ
તેમણે પોતાના બધા ઇન્દ્રિયો પર નિયંત્રણ રાખી, મનને મનમાં સ્થિર કર્યું.
આસ્થિતઃ કપિલસ્તેષાં તત્કર્મ જ્ઞાતવાન્નહિ
કપિલ મુનિ એ રીતે સ્થિર રહી, તેમની ક્રિયાઓને જાણતા હતા.
પદ્ભિઃ સંતાડયામાસુર્બુહૂં ચ જગૃહુઃ પરે
કેટલાએ પગથી માર્યો અને બીજાઓએ ધરતીને પકડી લીધી.
ઉવાચ ભાવગમ્ભીરં લોકોપદ્રવકારિણઃ
તેમણે વિશ્વમાં કલહ કરનારાઓને ગંભીર ભાવથી કહ્યું.
અહૄઙ્કારવિમૂઢાનાં વિવેકો નૈવ જાયતે
અહંકારથી મત્ત થયેલા લોકોમાં વિવેક જન્મતો નથી.
તદેવ માનવા ભુક્ત્વા જ્વલન્તીતિ કિમદ્ભુતમ્
એવું ભોગવીને માનવો સળગી ઉઠે છે—આમાં શું આશ્ચર્ય છે?
મહીરુહાં શ્ચાનુતટે પાતયન્તિ નદીરયાઃ
નદીના પ્રવાહે કિનારે ઊભેલા વૃક્ષો પણ પડી જાય છે.
તત્રાશ્રીર્વૃદ્ધતા નિત્યં મુર્ખત્વં ચાપિ જાયતે
ત્યાં સમૃદ્ધિ સતત વધે છે અને મૂર્ખતા પણ જન્મે છે.
નામસામ્યાદહો ચિત્રં ધત્તૂરો ઽપિમદપ્રદઃ
નામની સમાનતાથી પણ ધત્તૂરા નશો આપે છે—આ કેટલું અજૂબું છે!
યથા સખાગ્નેઃ પવનઃ પન્નગસ્ય યથા વિષમ્
જેમ અગ્નિનો મિત્ર પવન છે, અને સાપ માટે ઝેર છે તેમ.
યદિ પશ્યત્યામહિતં સ પશ્યતિ ન સંશયઃ
જો કોઈ અહિત જુએ છે, તો એ ખરેખર જુએ છે—આમાં શંકા નથી.
સ વહ્નિઃ સાગરાન્સર્વાન્ભસ્મસાદકરોત્ક્ષણાત્
એ અગ્નિએ તરત જ બધા સાગરોને ભસ્મ કરી નાખ્યા.
અકાલપ્રલયં મત્વા ચુક્રુશુઃ શોકલાલસાઃ
જ્યારે બધાએ વિચાર્યું કે દુનિયાનો અંત સમય પહેલા આવી ગયો છે, ત્યારે તેઓ દુઃખથી ભરાઈને રડવા લાગ્યા.
સાગરં વિવિશુઃ શીઘ્રં સતાં કોપો હિ દુઃસહઃ
તેઓ તરત જ દરિયામાં કૂદી પડ્યા, કારણ કે સજ્જનોનો ગુસ્સો સહન કરવો અશક્ય હોય છે.
દેવદૂત ઉવાચેદં સર્વં વૃત્તં હિ યક્ષતે
દેવદૂતએ કહ્યું: 'યક્ષોએ જે થયું છે એ બધું જાણ્યું છે.'
દૈવેન શિક્ષિતા દુષ્ટા ઇત્યુવાચાતિ હર્ષિતઃ
તે આનંદથી બોલ્યો: 'દુષ્ટોને ભાગ્યે શીખ આપી છે.'