બુભુજે તાનિ સર્વાણિ નિરાકૃત્ય દિવૌકસઃ
દેવતાઓને દૂર કરી, તેણે એ બધું આનંદપૂર્વક ભોગવ્યું.
ભજન્તિ સાગરાસ્તા વૈ કચગ્રહબલાત્કૃતાઃ
કચગ્રહની શક્તિથી મજબૂર થયેલા એ સમુદ્રો પણ હવે તેની સેવા કરે છે.
ભૂષયન્તિ સ્વદેહાનિ મદ્યપાનપરાયણાઃ
મદિરા પીવામાં મગ્ન રહી, તેઓ પોતાને સુંદર રીતે શોભાવતાં રહે છે.
મિત્રૈશ્ચ યોદ્રુમારબ્ધા બલિનો ઽત્યન્તપાપિનઃ
મિત્રો સાથે મળીને, એ અત્યંત પાપી અને શક્તિશાળી લોકો યોદ્રુમ વૃક્ષોને ઉખેડવા લાગ્યા.
વિચારં પરમં ચક્રુરેતેષું નાશહેતવે
તેમણે તેમના વિનાશ માટે ઊંડો વિચાર કર્યો.
કપિલં દેવદેવેશં યયુઃ પ્રચ્છન્નરુપિણઃ
છુપાયેલા રૂપે, તેઓ દેવદેવતા કપિલ પાસે ગયા.
પ્રાણમ્ય દણ્ડવદ્રૂમૌ તુષ્ટુવુવ્રિદશાસ્તતઃ
વૃક્ષ જેવી દંડવત્ પ્રણામ કરીને, દેવોએ પછી તેમની સ્તુતિ કરી.
નરરુપપ્રતિચ્છિન્નવિષ્ણવે જિષ્ણવે નમઃ
માનવ રૂપે છુપાયેલા, વિજયી વિષ્ણુને વંદન છે.
સંસારારણ્યદાવાગ્રે ધર્મપાલનસેતવે
સંસારના દહનવનના કાંઠે, ધર્મની રક્ષા માટે જે પુલ સમાન છે.
સાગરૈઃ પીડિતાનસ્માંસ્ત્રાયસ્વ શરણાગતાન્
હે પ્રભુ, અમને દુઃખ આપતા સમુદ્રોથી બચાવો; અમે તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ.
ત એવ લોકાન્બાધન્તે નાત્રાશ્વાર્યં સુગેતમાઃ
એ જ લોકો જગતને પીડાવે છે; અહીં સુખની કોઈ આશા નથી.
તં વિદ્યાત્સર્વલોકેષુ પાપભોગરતં સુરાઃ
દેવતાઓએ સર્વ લોકોમાં તેને પાપભોગમાં રત જાણવો જોઈએ.
તં હન્તિ દૈવમેવાશુ નાત્ર કાર્યા વિચારણા
દૈવી શક્તિએ તેને તરત નાશ કરવો જોઈએ; અહીં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.
પ્રણમ્ય તં યથાન્યાયં ગતા નાકં દિવૌકસઃ
યોગ્ય રીતે પ્રણામ કરીને, દેવતાઓ સ્વર્ગે પાછા ગયા.
આરેભે હયમેધાખ્યં યજ્ઞં કર્ત્તુમનુત્તમમ્
તેણે શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ, એટલે કે અશ્વમેઘ યજ્ઞ આરંભ્યો.
પાતાલે સ્થાપયામાસ કપિલો યત્ર તિષ્ટતિ
કપિલે તેને પાતાળમાં સ્થિર કર્યો, જ્યાં પોતે રહે છે.
અન્વેષ્ટું બભ્રભુર્લોકાન્ ભૂરાદીંશ્ચ સુવિસ્મિતાઃ
આશ્ચર્યચકિત થઈ, તેઓ પૃથ્વીથી શરૂ કરીને બધા લોકોએ શોધખોળ કરી.
ચખ્નુર્મહીતલં સર્વમેકૈકો યોજનં પૃથક્
દરેકએ અલગ-અલગ, પૃથ્વીનું આખું તળ એક-એક યોજન કરીને ખોદ્યું.
તદ્વારેણ ગતાઃ સર્વે પાતાલં સગરાત્મજાઃ
એ ખાડા મારફતે બધા સગરપુત્રો પાતાળમાં પ્રવેશ્યા.
વિચિન્વન્તિ હયં તત્ર મદોન્મત્તા વિચેતસઃ
ત્યાં તેઓ ઘમંડમાં અને ભ્રમિત થઈ ઘોડાને શોધવા લાગ્યા.
કપિલં ધ્યાનનિરતં વાજિનં ચ તદન્તિકે
કપિલ મુનિ ધ્યાનમાં લીન હતા, તેમના નજીક જ તેમને ઘોડો મળ્યો.
હન્તુમુદ્યુક્તમનસો વિદ્રવન્તઃ સમાસદન્
મનમાં હત્યાનો ઇરાદો રાખી, તેઓ ઉશ્કેરાઈને આગળ વધ્યા.
ગુહ્યતાં ગૃહ્યતામાશુ ઇત્યૂચુસ્તે પરસ્પરમ્
તેઓએ એકબીજાને કહ્યું: 'ચાલો, ઝડપથી પકડી લઈએ અને ગુપ્ત રાખીએ.'
સન્તિ ચારો ખલા લોકે કુર્વન્ત્યાડમ્બરં મહત્
આ દુનિયામાં ગુપ્તચર અને દુષ્ટ લોકો છે, જે મોટો હલચલ મચાવે છે.
સમસ્તેન્દ્રિયસંદોહં નિયમ્યાત્માનમાત્મનિ
તેમણે પોતાના બધા ઇન્દ્રિયો પર નિયંત્રણ રાખી, મનને મનમાં સ્થિર કર્યું.
આસ્થિતઃ કપિલસ્તેષાં તત્કર્મ જ્ઞાતવાન્નહિ
કપિલ મુનિ એ રીતે સ્થિર રહી, તેમની ક્રિયાઓને જાણતા હતા.
પદ્ભિઃ સંતાડયામાસુર્બુહૂં ચ જગૃહુઃ પરે
કેટલાએ પગથી માર્યો અને બીજાઓએ ધરતીને પકડી લીધી.
ઉવાચ ભાવગમ્ભીરં લોકોપદ્રવકારિણઃ
તેમણે વિશ્વમાં કલહ કરનારાઓને ગંભીર ભાવથી કહ્યું.
અહૄઙ્કારવિમૂઢાનાં વિવેકો નૈવ જાયતે
અહંકારથી મત્ત થયેલા લોકોમાં વિવેક જન્મતો નથી.
તદેવ માનવા ભુક્ત્વા જ્વલન્તીતિ કિમદ્ભુતમ્
એવું ભોગવીને માનવો સળગી ઉઠે છે—આમાં શું આશ્ચર્ય છે?