વરં દદાવપત્યાર્થમૌર્વો ભાર્ગવમન્ત્રવિત્
ભાર્ગવ મંત્રજ્ઞ ઔર્વે એ સંતાન માટે વરદાન આપ્યું.
કેશિતીં સુમતિં ચૈવ ઇદમાહ પ્રહર્ષયમ્
તેણે કેશિની અને સુમતિને આનંદિત કરીને આ વાત કહી.
અપત્યાર્થં મહાભાગે વૃણુતાં ચ યથેપ્સિતમ્
મહાભાગ્યવતીઓ, સંતાન માટે, જે ઇચ્છો તે પસંદ કરો.
કેશિન્યેકં સુતં વવ્રે વંશસન્તાનકારણમ્
કેશિનીએ વંશ ચાલતો રહે એ માટે એક પુત્ર માગ્યો.
નામ્નાસમઞ્જાઃ કેશિન્યાસ્તનયો મુનિસત્તમ
મુનિશ્રેષ્ઠ, કેશિનીના પુત્રનું નામ સમંજસ હતું.
તં દૃષ્ટ્વા સાગરાઃ સર્વે હ્યાસન્દુર્વૃત્તચેતસઃ
તેને જોઈને બધા સગર પુત્રો દુષ્ટ મનવાળા બની ગયા.
ચિન્તયામાસ વિધિવત્પુત્રકર્મ વિગર્હિનમ્
તેને નિયમ પ્રમાણે પુત્ર માટેનું નિંદિત કર્મ વિચાર્યું.
કારુકૈસ્તાડ્યતે વહ્ણિરયઃસંયોગમાત્રતઃ
લોહ સાથે સંપર્ક થતાં જ કારીગરો અગ્નિને પ્રગટ કરે છે.
શાસ્ત્રજ્ઞો ગુણવાન્ધર્મી પિતામહહિતે રતઃ
તે શાસ્ત્રજ્ઞ, ગુણવાન, ધર્મનિષ્ઠ અને પિતૃઓના કલ્યાણમાં તત્પર હતો.
અનુષ્ટાનવતાં નિત્યમન્તરાયા ભવન્તિ તે
નિયમિત સંસ્કારો કરતા લોકો માટે હંમેશાં અવરોધો આવે છે.
બુભુજે તાનિ સર્વાણિ નિરાકૃત્ય દિવૌકસઃ
દેવતાઓને દૂર કરી, તેણે એ બધું આનંદપૂર્વક ભોગવ્યું.
ભજન્તિ સાગરાસ્તા વૈ કચગ્રહબલાત્કૃતાઃ
કચગ્રહની શક્તિથી મજબૂર થયેલા એ સમુદ્રો પણ હવે તેની સેવા કરે છે.
ભૂષયન્તિ સ્વદેહાનિ મદ્યપાનપરાયણાઃ
મદિરા પીવામાં મગ્ન રહી, તેઓ પોતાને સુંદર રીતે શોભાવતાં રહે છે.
મિત્રૈશ્ચ યોદ્રુમારબ્ધા બલિનો ઽત્યન્તપાપિનઃ
મિત્રો સાથે મળીને, એ અત્યંત પાપી અને શક્તિશાળી લોકો યોદ્રુમ વૃક્ષોને ઉખેડવા લાગ્યા.
વિચારં પરમં ચક્રુરેતેષું નાશહેતવે
તેમણે તેમના વિનાશ માટે ઊંડો વિચાર કર્યો.
કપિલં દેવદેવેશં યયુઃ પ્રચ્છન્નરુપિણઃ
છુપાયેલા રૂપે, તેઓ દેવદેવતા કપિલ પાસે ગયા.
પ્રાણમ્ય દણ્ડવદ્રૂમૌ તુષ્ટુવુવ્રિદશાસ્તતઃ
વૃક્ષ જેવી દંડવત્ પ્રણામ કરીને, દેવોએ પછી તેમની સ્તુતિ કરી.
નરરુપપ્રતિચ્છિન્નવિષ્ણવે જિષ્ણવે નમઃ
માનવ રૂપે છુપાયેલા, વિજયી વિષ્ણુને વંદન છે.
સંસારારણ્યદાવાગ્રે ધર્મપાલનસેતવે
સંસારના દહનવનના કાંઠે, ધર્મની રક્ષા માટે જે પુલ સમાન છે.
સાગરૈઃ પીડિતાનસ્માંસ્ત્રાયસ્વ શરણાગતાન્
હે પ્રભુ, અમને દુઃખ આપતા સમુદ્રોથી બચાવો; અમે તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ.
ત એવ લોકાન્બાધન્તે નાત્રાશ્વાર્યં સુગેતમાઃ
એ જ લોકો જગતને પીડાવે છે; અહીં સુખની કોઈ આશા નથી.
તં વિદ્યાત્સર્વલોકેષુ પાપભોગરતં સુરાઃ
દેવતાઓએ સર્વ લોકોમાં તેને પાપભોગમાં રત જાણવો જોઈએ.
તં હન્તિ દૈવમેવાશુ નાત્ર કાર્યા વિચારણા
દૈવી શક્તિએ તેને તરત નાશ કરવો જોઈએ; અહીં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.
પ્રણમ્ય તં યથાન્યાયં ગતા નાકં દિવૌકસઃ
યોગ્ય રીતે પ્રણામ કરીને, દેવતાઓ સ્વર્ગે પાછા ગયા.
આરેભે હયમેધાખ્યં યજ્ઞં કર્ત્તુમનુત્તમમ્
તેણે શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ, એટલે કે અશ્વમેઘ યજ્ઞ આરંભ્યો.
પાતાલે સ્થાપયામાસ કપિલો યત્ર તિષ્ટતિ
કપિલે તેને પાતાળમાં સ્થિર કર્યો, જ્યાં પોતે રહે છે.
અન્વેષ્ટું બભ્રભુર્લોકાન્ ભૂરાદીંશ્ચ સુવિસ્મિતાઃ
આશ્ચર્યચકિત થઈ, તેઓ પૃથ્વીથી શરૂ કરીને બધા લોકોએ શોધખોળ કરી.
ચખ્નુર્મહીતલં સર્વમેકૈકો યોજનં પૃથક્
દરેકએ અલગ-અલગ, પૃથ્વીનું આખું તળ એક-એક યોજન કરીને ખોદ્યું.
તદ્વારેણ ગતાઃ સર્વે પાતાલં સગરાત્મજાઃ
એ ખાડા મારફતે બધા સગરપુત્રો પાતાળમાં પ્રવેશ્યા.
વિચિન્વન્તિ હયં તત્ર મદોન્મત્તા વિચેતસઃ
ત્યાં તેઓ ઘમંડમાં અને ભ્રમિત થઈ ઘોડાને શોધવા લાગ્યા.