તત્સંસ્વકૃતાદ્ધહાત્કાન્તિચ્છાયાવરદલાદિકમ્
તેના સંપર્કથી તેજ, છાંય અને પાંદડાં ખુલવા વગેરે ઉત્પન્ન થાય છે.
લંબાક્ષજ્યે તયોશ્છાયે લંબાક્ષૌ દક્ષિમૌ સદા
છાંયની ઊભી અને આડી દોરીઓ હંમેશાં દક્ષિણ તરફની ઊભી અને આડી દોરીઓ હોય છે.
શેષહ્યાનાંશાઃ સૂર્યસ્ય તદ્વાહુજ્યાથ કોટિજાઃ
સૂર્યના જે ભાગ બાકી રહે છે, તે તેની કિરણોની દોરીઓ કે ટોચના ભાગના વિભાગો છે.
કોટીજ્યયાવિભજ્યાપ્તે છાયાકર્માબહિર્દ્દલે
ટોચની દોરીથી ભાગીને, બહારના વિભાગ પર છાંયનું ગણતરી કાર્ય થાય છે.
દિગ્ભેદોપક્રમઃ શેષસ્તસ્ય જ્યા ત્રિજ્યયા હતા
બાકી રહેલું ભાગ દિશાઓના વિભાજનનો આરંભ છે; તેની દોરી ત્રિગુણ દોરીથી ગુણાયિત થાય છે.
કર્કાદૌ પ્રોહ્યચક્રાર્દ્ધાત્તુલાદૌ ભાર્દ્ધસંયુતાત્ત
કર્ક રાશિની શરૂઆતમાં અડધા વર્તુળમાંથી ઘટાડવું અને તુલા રાશિની શરૂઆતમાં અડધા વર્તુળમાં ઉમેરવું.
તન્મન્દમસકૃદ્ધામંફલં મધ્યો દિવાકરઃ
સૂર્યના મધ્યમ સ્થાનનું પરિણામ ધીમા અને ઝડપી ગતિ વારંવાર લાગુ કરીને મળે છે.
ચક્રાસવો લબ્ધયુતી સ્વ્રહોરાત્રાસવઃ સ્મૃતાઃ
વર્તુળની ગતિ અને પ્રાપ્ત મૂલ્યનો કુલફળ દિવસ અને રાતની ગતિ કહેવાય છે.
ક્રમાદેકદ્વિત્રિભઘાજ્યા તચ્ચાપાનિ પૃથક્ પૃથક્
ક્રમવાર એક, બે અને ત્રણથી દોરીઓને ભાગવામાં આવે છે; એ દરેક અલગ-અલગ ધનુષ છે.
સ્વાગાષ્ટયોર્થગોગૈકાઃ શરત્ર્યેકં હિમાંશવઃ
પોતાની આઠ વિભાગોમાં, સૂર્ય, ચંદ્ર વગેરે માટે શરદમાં એક અને શિયાળામાં ત્રણ-ત્રણ છે.
વ્યસ્તાવ્યસ્તૈર્યુતાસ્તૈસ્તૈઃ કર્કટાદ્યાસ્તતસ્તુ યઃ
તેમાંથી જુદા-જુદા અને સાથે મળીને, કર્ક વગેરે રાશિઓ જોડાય છે.
ગતભોગ્યાસવઃ કાર્યાઃ સાયનાઃસ્વેષ્ટભાસ્કરાઃ
ભોગવવાના ભાગો ગણવા જોઈએ; સાંજના ભાગો ઈચ્છિત સૂર્યસ્થિતિ સાથે હોય છે.
અભિષ્ટધટિકાસુભ્યો ભોગ્યાસૂન્પ્રવિશોધયેત્
ઈચ્છિત દંડિકા અને સુભામાંથી ભોગવેલા ભાગો ઘટાડવા જોઈએ.
શેષં ત્રિંશત્ક્રમાદ્ધ્યસ્તમશુદ્ધેન વિભાજિતમ્
બાકી રહેલું, ક્રમશઃ ત્રીસથી વધારી, ખોટા મૂલ્યથી ભાગવું.
પ્રાક્પશ્ચાન્નતનાડીભ્યસ્તદ્વલ્લઙ્કોદયાસુભિઃ
પૂર્વ અને પશ્ચિમ નાડીમાંથી, એ જ રીતે, ઉદય અને અસ્તના ભાગો સાથે.
ભોગ્યાસૂનૂનકસ્યાથ ભુક્તાસૂનધિકસ્ય ચ
ભોગવવાના ભાગ ઓછા હોય તો, અથવા ભોગવેલા ભાગ વધારે હોય તો.
વિરાહ્વર્કભુજાંશાશ્ચેદિન્દ્રાલ્પાઃ સ્યાદ્ ગ્રહો વિધોઃ
જો સૂર્યની કિરણોની ભાગીદારી ઇન્દ્ર કરતાં ઓછી હોય, તો ચંદ્રનો ગ્રહણ કહેવાય.
અર્કં વિધુર્વિધું ભૂભા છાદયત્યથા છન્નકમ્
જેમ ઢાંકવું સૂર્ય, ચંદ્ર અથવા પૃથ્વીને છુપાવે છે, એમ ગ્રહણ પણ તેમને છુપાવે છે.
તત્સ્વચ્છન્નં ચ માનૈક્યાર્દ્ધાંશષષ્ટં દશાહતમ્
જે ઢાંકાયું છે અને જે ઢાંકી રહ્યું છે, તેનું માપ અડધું, છઠ્ઠું અને દસગણું ગણાય છે.
સ્થિત્યર્દ્ધં ઘટિકાદિસ્યાદ્વ્યઙ્ગબાહ્વંશસંમિતૈઃ
સ્થિરતાનો અડધો સમય, અંગ અને હાથના ભાગના માપથી નક્કી થાય છે.
તદન્યથાધિકે તસ્મિન્નેવં સ્પષ્ટે સુખાન્ત્યગે
જો તેમાં વધારે થાય, તો એવી સ્પષ્ટ અને સુખદ અંતે—
પૂર્ણાન્તં મધ્યમત્ર સ્યાદ્દર્શાન્તેઞ્જં ત્રિભોનકમ્
અહીં પૂર્ણ અંતને મધ્ય ગણાય છે; અમાવાસ્યાના અંતે તે ભાગ કરતાં ત્રણગણું હોય છે.
તદ્દિઘ્નાંશકૃતિદ્વ્યૂનાર્દ્ધાર્કયુતા હરિઃ
તે ભાગને દિશા પ્રમાણે ગુણો, બે ઘટાડો, સૂર્યનો અડધો ઉમેરો, તો હરિ મળે છે.
હરાપ્તાલંબનં સ્વર્ણવિત્રિભેર્કાધિકોનકે
હરિનું આધાર સોનું છે; ભાગને ત્રણગણું કરીને, માપમાં એક ઉમેરો.
શરોનોલંબનષડઘ્ને તલ્લવાઢ્યોનવિત્રિભાત્
બાણનું આધાર છગણું ઓછું છે; માપમાં એક ઉમેરો, પછી ભાગને ત્રણગણું કરો.
શબ્દેન્દુલિપ્તૈઃ ષડ્ભિસ્તુ ભક્તાનતિર્નતિર્નતાંશદિક્
શબ્દ અને ચંદ્રથી છ નિશાની સાથે, ભક્તિપૂર્વક નમન, અનમન અને દિશાનો ભાગ માપો.
તતશ્છન્નસ્થિતિદલે સાધ્યે સ્થિત્યર્દ્ધષટ્ત્રિભિઃ
પછી, ઢાંકાયેલા અવસ્થામાં, પાંદડું અડધો સમય અને ત્રણગણા ભાગથી સ્થિર થાય છે.
સંસ્કૃતેસ્તાભ્યાં સ્થિત્યર્દ્ધે ભવતઃ સ્ફુટે
એ બંનેના ગણિતમાંથી, સ્થિરતાનો અડધો સમય સ્પષ્ટ થાય છે.
અર્કાદ્યૂના વિશ્વ ઈશા નવપઞ્ચદશાંશકાઃ
વિશ્વ અને ઈશ્વર સૂર્ય કરતાં ઓછા છે, તેમનો ભાગ નવ અને પંદર છે.
દૃષ્ટ્વા હ્યાદૌ ખેટબિંબં દૃગૌઞ્ચ્યે લંબમીક્ષ્ય ચ
પ્રથમ ગ્રહનું ચક્ર જોઈને અને આંખે તેના આધારને નિરીક્ષી—