તચ્છેષં વિવરેણાથ હન્યાત્રિજ્યાઙ્કકર્ણયોઃ
પછી જે અવશેષ રહે છે, તે ધનુષ્યની ડોરી અને કાન વચ્ચેના ખોલમાંથી પસાર થાય છે.
ઋણમૂને ઽધિકે પ્રોહ્ય શેષં વક્રગતિર્ભવેત્
જો દેવું વધારે હોય તો, તેને બાદ કર્યા પછી જે બચી જાય છે, તે વક્ર રીતે આગળ વધે છે.
શરરુદ્રૈશ્ચતુર્યાંશુકેન્દ્રાંશેર્ભૂસુતાદયઃ
બાણ, રુદ્ર, ચંદ્રનો ચોથો ભાગ અને સૂર્યનો ભાગ – એ બધાં પૃથ્વીપુત્ર અને બીજા ગણાય છે.
ક્રમજ્યા વિષુવદ્ભાઘ્ની ક્ષિતિજ્યા દ્વાદશોદ્ધૃતા
ક્રમજ્યા વિષુવતના ભાગથી ગુણાય છે અને ક્ષિતિજ્યા બારથી ભાગાય છે.
તત્કાર્મુકમુદક્રાન્તૌ ધનહીનો પૃથક્ક્ષતે
જ્યારે ધનુષ્ય ઉપર તરફ પાર થાય છે અને ધન ઓછું હોય, ત્યારે તે અલગથી ઘટે છે.
યામ્યક્રાન્તૌ વિપર્યસ્તે દ્વિગુણૈતે દિનક્ષયે
જ્યારે દક્ષિણ તરફ પાર થાય અને વિપરીત થાય, ત્યારે દિવસના અંતે એ બમણું થાય છે.
ગ્રહલિપ્તા ભગાભોગાભાનિ ભુક્ત્યાદિનાદિકમ્
ગ્રહોની અંશા, સૂર્યના ભાગો અને ભોગ વગેરેની શરૂઆત – એ બધું અહીં ગણાય છે.
ગતગમ્યાશ્ચ ષષ્ટિઘ્ના ભુક્તિયોગાપ્તનાડિકાઃ
ગમન અને ગમ્ય સ્થાનને સાઠથી ગુણાય છે; ભોગનો સમય અને પ્રાપ્ત નાડિકાઓ ગણાય છે.
ગતગમ્યાશ્ચ ષષ્ટિઘ્ના નાતોભુક્તતરોદ્ધૃતાઃ
ગમન અને ગમ્ય સ્થાનને સાઠથી ગુણ્યા પછી, સૌથી વધુ ભોગના સમયથી ભાગાય છે.
શેષં બવો બાલવશ્ચ કૌલવસ્તૈતિલો ગરઃ
અવશેષ ભાગ બવ, બલવ, કૌલવ, તૈતિલ અને ગર ગણાય છે.
શકુનિર્નાગાશ્ચ ચતુષ્પદ કિંસ્તુઘ્નમેવ ચ
શકુની, નાગ, ચતુષ્પદ અને કિમ્સ્તુઘ્ન પણ તેમ જ ગણાય છે.
તત્ર શકાઙ્ગુલૈરિષ્ટૈઃ સમમણ્ડલમાલિખેત્
ત્યાં ઇચ્છિત આંગળીના પરિમાણથી વર્તુળને સમાન રીતે ચિહ્નિત કરવું.
તચ્છાયાગ્રં સ્પૃશેદ્યત્ર દત્તં પૂર્વાપરાહ્નયોઃ
જે સ્થળે છાયાનો ટોચ સ્પર્શે છે, તે પૂર્વાહ્ન અને અપરાહ્ન માટે નક્કી થાય છે.
તન્મધ્યે તિમિના રેખા કર્તવ્યા દક્ષિણોત્તત
મધ્યમાં દોરાથી દક્ષિણથી ઉત્તર સુધી રેખા દોરવી.
દિગ્મધ્યમત્સ્યૈઃ સંસાધ્યા વિદિશસ્તદ્વદેવ હિ
દિશાના મધ્યમાં માછલીથી મુખ્ય દિશાઓ અને ઉપદિશાઓ નક્કી થાય છે.
ભુજસૂત્રાઙ્ગુલૈસ્તત્ર દત્તૈરિષ્ટપ્રભા મતા
ત્યાં ભુજાસૂત્ર અને આંગળીના માપથી ઇચ્છિત પ્રકાશ માનવામાં આવે છે.
ભમણ્ડલં ચ વિષુવન્મણ્ડલં પરિકીર્તિતમ્
છાયાનું વર્તુળ અને વિષુવતનું વર્તુળ એમ બંનેનું વર્ણન થયું છે.
ઇષ્ટચ્છાયાવિષુવતોર્મધ્યેહ્યગ્રાભિધીયતે
ઇચ્છિત છાયા અને વિષુવત વચ્ચે જે છે, તેને ટોચ કહેવાય છે.
પ્રોહ્ય શઙ્કુકૃતે મૂલં છાયા શેકુવિપર્યયાત્
જ્યારે મૂળને શંકુ જેવી આકારમાં ગોઠવવામાં આવે છે, ત્યારે તેની છાંયને વિપરીત ક્રમમાં માપવામાં આવે છે.
તદ્ગુણાદ્ભદિનૈર્ભક્ત્યા દ્યુગણાદ્યદવાપ્યતે
તેના ગુણ અને યોગ્ય રીતથી, શ્રદ્ધાપૂર્વક, દિવસોની સંખ્યાનુસાર પરિણામ મળે છે.
તત્સંસ્વકૃતાદ્ધહાત્કાન્તિચ્છાયાવરદલાદિકમ્
તેના સંપર્કથી તેજ, છાંય અને પાંદડાં ખુલવા વગેરે ઉત્પન્ન થાય છે.
લંબાક્ષજ્યે તયોશ્છાયે લંબાક્ષૌ દક્ષિમૌ સદા
છાંયની ઊભી અને આડી દોરીઓ હંમેશાં દક્ષિણ તરફની ઊભી અને આડી દોરીઓ હોય છે.
શેષહ્યાનાંશાઃ સૂર્યસ્ય તદ્વાહુજ્યાથ કોટિજાઃ
સૂર્યના જે ભાગ બાકી રહે છે, તે તેની કિરણોની દોરીઓ કે ટોચના ભાગના વિભાગો છે.
કોટીજ્યયાવિભજ્યાપ્તે છાયાકર્માબહિર્દ્દલે
ટોચની દોરીથી ભાગીને, બહારના વિભાગ પર છાંયનું ગણતરી કાર્ય થાય છે.
દિગ્ભેદોપક્રમઃ શેષસ્તસ્ય જ્યા ત્રિજ્યયા હતા
બાકી રહેલું ભાગ દિશાઓના વિભાજનનો આરંભ છે; તેની દોરી ત્રિગુણ દોરીથી ગુણાયિત થાય છે.
કર્કાદૌ પ્રોહ્યચક્રાર્દ્ધાત્તુલાદૌ ભાર્દ્ધસંયુતાત્ત
કર્ક રાશિની શરૂઆતમાં અડધા વર્તુળમાંથી ઘટાડવું અને તુલા રાશિની શરૂઆતમાં અડધા વર્તુળમાં ઉમેરવું.
તન્મન્દમસકૃદ્ધામંફલં મધ્યો દિવાકરઃ
સૂર્યના મધ્યમ સ્થાનનું પરિણામ ધીમા અને ઝડપી ગતિ વારંવાર લાગુ કરીને મળે છે.
ચક્રાસવો લબ્ધયુતી સ્વ્રહોરાત્રાસવઃ સ્મૃતાઃ
વર્તુળની ગતિ અને પ્રાપ્ત મૂલ્યનો કુલફળ દિવસ અને રાતની ગતિ કહેવાય છે.
ક્રમાદેકદ્વિત્રિભઘાજ્યા તચ્ચાપાનિ પૃથક્ પૃથક્
ક્રમવાર એક, બે અને ત્રણથી દોરીઓને ભાગવામાં આવે છે; એ દરેક અલગ-અલગ ધનુષ છે.
સ્વાગાષ્ટયોર્થગોગૈકાઃ શરત્ર્યેકં હિમાંશવઃ
પોતાની આઠ વિભાગોમાં, સૂર્ય, ચંદ્ર વગેરે માટે શરદમાં એક અને શિયાળામાં ત્રણ-ત્રણ છે.