ઇચ્છઘ્નમાદ્યહૃત્સેષ્ટં ફલં વ્યસ્તે વિપર્યયાત્
ઈચ્છિતને પહેલા લીધેલા બાકી સાથે ગુણીએ તો પરિણામ મળે છે, પછડાવાથી અલગ પડે છે.
બહુરાશિવધં ભક્તે ફલં સ્વલ્પવધેન ચ
ઘણી રાશિઓથી ભાગીએ તો જે પરિણામ મળે છે, અને ઓછી સંખ્યાથી ભાગીએ તો પણ મળે છે.
માનઘ્નકાલશ્ચાતીતકાલાઘ્નફલસંહૃતાઃ
માપને સમય સાથે ગુણીએ, અને ગયેલા સમયને ગુણ્યા પછીનું પરિણામ લેવું.
બહુરાશિપલાત્સ્વલ્પરાશિમાસફલં બહુ
ઘણી રાશિઓના પરિણામમાંથી, ઓછી રાશિ મહિનાનું ફળ ઘણું મળે છે.
ક્ષેપા મિશ્રહતાઃ ક્ષેપોયોગભક્તાઃ ફલાનિ ચ
છાંટકેલા અને ભેળવેલા ફેંક, જોડાણથી ભાગેલા ફેંક અને તેમનું પરિણામ.
પૂર્ણોગચ્છેત્સમેધ્યવ્યેસમેવર્ગોર્દ્ધિતેત્યતઃ
પૂર્ણ એ આગળ વધે છે, શ્રેષ્ઠ માટે પણ એ જ, અને જૂથના વધારામાં પણ એ જ.
વ્યેકં વ્યેકગુણાપ્તં ચ પ્રાધ્નં માનં ગુણોત્તરે
એકલાં, એકલાંના ગુણાકાર, અને શ્રેષ્ઠ ગુણકમાં મુખ્ય માપ.
શ્રુતિકૃત્યન્તરપદ કોટિર્દોઃ કર્ણવર્ગયોઃ
શ્રવણના બીજા કાર્યનું પગલું, ટોચ, અને કાન તથા જૂથની ખામી.
રાશ્યોરન્તરવર્ગેણ દ્વિઘ્ને ઘાતે યુતે તયોઃ
બે રાશિઓ વચ્ચેનું અંતર બે ગણું કરીને, એનું ગુણાકાર એમની કુલ રકમમાં ઉમેરો.
વ્યાસ આકૃતિસંક્ષણ્ણોવ્યાસાસ્યાત્પરિધિર્મુને
હે મુનિ, એ રકમનું વર્ગમૂળ કાઢવાથી વ્યાસ મળે છે.
વ્યાસઃ શરઃ શરોનાઞ્ચ વ્યાસાચ્છરગુણાત્પદમ્
વ્યાસ એટલે તીર, અને તીરની લંબાઈ વ્યાસના નિયમથી મળે છે.
વ્યાસોષ્ટતેભવેદેવં પ્રોક્તં ગણિતકોવિદૈઃ
ગણિતમાં નિપુણ લોકોએ કહ્યુ છે કે, વ્યાસને આઠથી ભાગો તો એ રીતે મળે છે.
તુર્યાંશેન શરધ્નેનાઘેનિનાધં ચતુર્ગણમ્
ચોથા ભાગ અને તીરને ગુણીને, પછી બાદ કરો, તો ચાર ગણું માપ મળે છે.
જ્યાઙ્ઘ્રીષુધ્નોવૃત્તવર્ગોબગ્ધિઘ્નવ્યાસાઢ્યમૌર્વિહૃત્
જ્યા, તીર અને ધનુષ્યની દોરી સાથે વર્તુળના વર્ગને ગુણીને, વ્યાસથી ભાગો તો સરેરાશ મૂલ્ય મળે છે.
સ્થૂલમધ્યાપૃવન્નવેધો વૃત્તાઙ્કાશેષભાગિકઃ
મોટું, મધ્યમ અને નાનું જાડાઈનું માપ, વર્તુળની ચિહ્નોને તેમના ભાગથી ભાગીને મળે છે.
વારિવ્યાસહતં દૈર્ધ્યંવેધાઙ્ગુલહતં પુનઃ
પાણીથી વ્યાસને ગુણો, પછી એને આંગળીની જાડાઈથી ફરી ગુણો, તો લંબાઈ મળે છે.
વિસ્તારાયામવેધાનાંમઙ્ગુલ્યોન્યનાડિઘ્નાઃ
પહોળાઈ, લંબાઈ અને જાડાઈને પરસ્પર ગુણો તો આંગળીના માપમાં પરિણામ મળે છે.
ઉત્સેધવ્યાસદૈર્ધ્યાણામઙ્ગુલ્યાન્યસ્ય નો દ્વિજ
હે દ્વિજ, ઊંચાઈ, વ્યાસ અને લંબાઈ આંગળીના માપથી જ માપાય છે, બીજું રીતે નહીં.
વિસ્તારાદ્યં ગુલાન્યેવં મિથોઘ્નાન્યપસાંભવેત્
આ રીતે પહોળાઈ અને લંબાઈને ગુણો તો માપ ગુલામાં મળે છે.
દીપશઙ્કુતલચ્છિદ્રઘ્નઃ શઙ્કુર્ભૈવંભવેન્મુને
દીવો, ખૂંટો અને છિદ્રને ગુણો તો, હે મુનિ, ખૂંટાનું માપ મળે છે.
શઙ્કૌનૃદીપાધશ્છિદ્રઘ્નૈર્દીપૌચ્ચ્યં નરાન્વિતે
ખૂંટાને દીવો અને નીચેના છિદ્ર સાથે ગુણો તો, હે વિદ્વાન, દીવાની ઊંચાઈ મળે છે.
દીપશઙ્ક્વન્તરં ચાથ ચ્છાયાગ્રવિવરઘ્નભા
પછી, દીવો અને ખૂંટા વચ્ચેનું અંતર, છાંયાના ટોચના ફરકથી ગુણો.
પ્રભાપ્તા જાયતે દીપશિખૌચ્ચ્યં સ્યાત્ત્રિરાશિકાત્
એથી પ્રકાશની પહોળાઈ મળે છે; દીવાની જ્યોતની ઊંચાઈ ત્રણ ગણો રાશિ થાય છે.
ગ્રહમધ્યાદિકં વક્ષ્યે ગણિતે નાતિવિસ્તરાન્
હવે હું ગ્રહનું સરેરાશ સ્થાન ગણિતમાં વધારે વિગત વગર સમજાવીશ.
તદ્દશાંશાસ્તુ ચત્વારઃ કૃતાખ્યં પાદમુચ્યતે
એમાં ચાર દશાંશને 'વર્ગ' અથવા 'પાદ' કહેવાય છે.
મનુકૃતાબ્દસહિતા યુગાનામેકસપ્તતિઃ
મનુ અને કૃતયુગના વર્ષો સાથે એકોતેર યુગ બને છે.
તાવત્યેવ નિશા તસ્ય વિપ્રેન્દ્ર પરિકીર્તિતા
હે વિદ્વાન બ્રાહ્મણ, એ રાત્રીનું વર્ણન આ રીતે થયું છે.
ખચરાનયનં કાર્યમથવેષ્ટયુગાદિતઃ
યુગના આરંભથી ગ્રહોની ચાલ નિર્ધારિત કરવી જોઈએ.
પૂજાર્કિગુરુશુક્રાણાં ભગણાપૂર્વપાપિનામ્
સૂર્ય, ગુરુ, શુક્ર અને ગ્રહોના ઉપગ્રહો તથા પૂર્વે પાપી રહેલા લોકોની પૂજા કરવી જોઈએ.
દસ્રત્ર્યાષ્ટરસાંકાશ્વિલોચનાનિ કુજસ્ય તુ
મંગળના નેત્રો દસ, ત્રણ, આઠ અને છ રૂપ જેવા ગણાય છે.