નષ્ટજન્મવિધાનં ચ તથા દ્રેષ્કાણલક્ષણમ્
નષ્ટજન્મનું નિર્ધારણ અને દ્રેષ્કાણના લક્ષણો પણ છે.
તિથિવાસરનક્ષત્રયોગતિથ્યર્દ્ધસંજ્ઞકાઃ
તિથિ, વાર, નક્ષત્રના યોગ અને તિથ્યાર્ધ નામે ઓળખાતા સંયોગો પણ છે.
ચન્દ્રતા રાબલં ચૈવ સર્વલગ્રાર્તવાહ્વયઃ
ચંદ્રનો વધઘટ અને સર્વ નક્ષત્રોના ઋતુઓ કહેવાય છે.
ચૌલઙ્કર્ણ્યયણં મૈઞ્જી ક્ષુરિકાબન્ધનં તથા
પહેલી વાર વાળ કપાવવું, કાન છિદ્રાવવું, મુંડન કરાવવું અને છરી બાંધવી વગેરે.
યાત્રાપ્રવેશનં સદ્યોવૃષ્ટિઃ કર્મવિલક્ષણમ્
પ્રયાણ શરૂ કરવું, કોઈ સ્થળમાં પ્રવેશવું, અચાનક વરસાદ પડવો અને વિશિષ્ટ પ્રકારના કર્મો.
એકં દશ શતં ચૈવ સહસ્રાયુતલક્ષકમ્
એક, દસ, સો, હજાર, દસ હજાર અને લાખ.
નિરવર્વ ચ મહાપદ્મં શઙ્કુર્જલધિરેવ ચ
નિરવર, મહાપદ્મ, શંકુ અને સમુદ્ર પણ.
ક્રમાદુત્ક્રમતો વાપિ યોગઃ કાર્યોત્તરં તથા
ક્રમ પ્રમાણે કે વિક્રમ પણ, કામ પ્રમાણે સંયોજન કરવું.
શુદ્ધેદ્ધરોયદ્ગુણશ્ચભાજ્યાન્ત્યાત્તત્ફલં મુને
જ્યારે ભાગાકાર શુદ્ધ હોય, મુનિ, ત્યારે ભાગફળને છેલ્લાં અવશેષથી ગુણવું, એ જ ફળ છે.
અન્ત્યાત્તુ વિષમાત્ત્યક્ત્વા કૃતિં મૂલંન્યસેત્પૃથક્
છેલ્લું વિસ્મ સંખ્યા હોય ત્યારે, તે છોડીને મૂળ અલગ રાખવું.
તત્કૃતિં ચ ત્યજેદ્વિપ્ર મૂલેન વિભજેત્પુનઃ
એ ગુણિતને, બ્રાહ્મણ, છોડવું અને ફરીથી મૂળથી ભાગવું.
સમત્ર્યઙ્કહતિઃ પ્રોક્તો ઘનસ્તત્રવિધિઃ પદે
સમત્ર ક્રિયા કહેવામાં આવી છે; ઘન માટેનો નિયમ ત્યાં છે.
વિશોધ્યં વિષમાદન્ત્યાદ્ધનં તન્મૂલમુચ્યતે
છેલ્લા વિસ્મથી ધન શુદ્ધ કરવું, એ જ મૂળ કહેવાય છે.
તત્કૃતિત્વેન નિહતાન્નિઘ્નીં ચાપિ વિશોધયેત્
એ ગુણિતથી જે ઘટાડી દીધું છે અને નિઘ્ની પણ શુદ્ધ કરવી.
અન્યોન્યહારનિહતૌ હરાંશૌ તુ સમુચ્છિદા
પરસ્પર લીધા અને ઘટાડવામાં, ભાગો સાચા રીતે કપવા.
ભાગપ્રભાગે વિજ્ઞેયં મુને શાસ્રાર્થચિન્તકૈઃ
ભાગ અને પ્રભાવમાં પ્રમાણ, મુનિ, શાસ્ત્રના અર્થ પર વિચાર કરનારોએ સમજવું.
ભાગાસ્તલસ્થહારેણ હરં સ્વાંશાધિકેન તાન્
કુલમાંથી ભાગો કાઢીને, તેમને પોતાનું વધારેલું ફાળે આપવું.
કાર્યસ્તુલ્યહરાં શાનાં યોગશ્ચાપ્યન્તતો મુને
જ્યારે ભાગો સરખા હોય, ત્યારે અંતે સંયોજન કરવું, મુનિ.
અંશાહતિશ્છેદઘાતહૃદ્ભિન્નગુણને ફલમ્
ભાગો અલગ હોય ત્યારે, ઘટાડવું, કપવું, મારવું અને ગુણવું, એથી ફળ મળે છે.
શેષઃ કાર્યો ભાગહારે કર્તવ્યો ગુણનાવિધિઃ
ભાગાકારમાં અવશેષ રાખવો, ગુણાકારનો નિયમ પાળવો.
પદસિદ્ધ્યૈ પદે કુર્યાદથોરવં સર્વતશ્ચ રવમ્
પગલાં પૂરાં કરવા માટે, દરેક પગલાંએ અવાજ કરવો અને બધે અવાજ થવો જોઈએ.
ઋણં સ્વં સ્વમૃણં કુર્યાદૃશ્યે રાશિપ્રસિદ્ધયે
પોતાનું ઋણ અને પોતાનું જ ઋણ દેખાડવું જોઈએ, જેથી રાશિનું ચિહ્ન મળે.
અંશસ્ત્વવિકૃતસ્તત્ર વિલોમે શેષમુક્તવત્
અહીં ભાગ બદલાતો નથી; પછડાવામાં, બાકી પહેલાની જેમ જ હોય છે.
ઇષ્ટઘ્નદૃષ્ટેનૈતેન ભક્તરાશિરનીશિતઃ
ઈચ્છિતને જોવામાં આવેલા સાથે ગુણ્યા તો રાશિનો ભાગફળ મળે, નિર્ધારિત ન હોય તે નહીં.
રાશ્યન્તરહૃતં વર્ગોત્તરં યોસુતશ્ચ તૌ
રાશિ વચ્ચેનો ફરક એ જૂથનો વધારો છે; જે જન્મે છે, એ બંને.
એકો ઽસ્ય વર્ગો દલિતઃ સૈકો રાશિઃ પરો મતઃ
આમાંથી એક જૂથ વહેંચાય છે; તેથી એક રાશિ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
વર્ગયોગાન્તરે વ્યેકે રાશ્યોર્વર્ગોસ્ત એતયોઃ
બીજા જૂથના મિલનમાં, એકલાં એ રાશિઓ છે અને આ બેના જૂથો છે.
એષીસ્યાનામુભે વ્યક્તે ગણિતે વ્યક્તમેવ ચ
શોધનાર બંને સ્પષ્ટ છે, અને ગણતરીમાં પણ ફક્ત સ્પષ્ટ જ માનવામાં આવે છે.
દૃષ્ટસ્ય ચ ગુણાર્દ્ધો ન યુતં વર્ગીકૃતં ગુણઃ
જોવામાં આવેલા ગુણાકારનો અડધો ઉમેરાતો નથી; જૂથમાં કરેલો ગુણાકાર એ ગુણક છે.
ભક્તં તથા મૂલગુણં તાભ્યાં સાધ્યોથ વ્યક્તવત્
એ જ રીતે, મૂળ ગુણકને એ બંનેથી ભાગીએ તો પરિણામ મળે છે, જેમ સ્પષ્ટમાં થાય છે.