મનુવન્વાત્મનેભાષૌ સ્વરિતેત્ત્કૃઞુદાહૃતઃ
'મનુ', 'વન' અને 'આત્મન' રૂપોમાં ધાતુ સ્વરિત ઉચ્ચાર સાથે બોલાય છે, તેથી તેને 'કૃઞ' કહેવાય છે.
ક્યાદ્યાઃ સપ્તોભયેભાષાઃ સૌત્રાઃ સ્તંભ્વાદિકાસ્તથા
'ક્યા'થી શરૂ થતા સાત ધાતુઓ બંને રીતે બોલાય છે, તેમ જ 'સૌત્ર' અને 'સ્તંભવાદિક'થી શરૂ થતા પણ.
દ્વાવિંશતિરુદાત્તેતઃ કુધાદ્યા ધાતવો મતાઃ
'કુધા'થી શરૂ થતા બાવીસ ધાતુઓ ઉદાત્ત સ્વર સાથે માનવામાં આવે છે.
પરસ્મૈપદિનશ્ચાથ સ્વરિતેદ્ગ્રહ એવ ચ
અને પરસ્મૈપદ ધાતુઓ પણ સ્વરિત ઉચ્ચાર સાથે જ લેવાય છે.
ચુરાદ્યા ધાતવો ઞ્યન્તા ષટ્ર્ત્રિંશદધિકઃ શતમ્
'ચુર'થી શરૂ અને 'ઞ્ય' પર પૂર્ણ થતા ધાતુઓની સંખ્યા એકસો છત્રીસ છે.
ચર્ચાદ્યા આધૃષીયાસ્તુ પ્યન્તા વા પરિકીર્તિતાઃ
'ચર્ચા'થી શરૂ અને 'આધૃષીય' પર પૂર્ણ થતા, તેમજ 'પ્ય' પર પૂર્ણ થતા ધાતુઓ પણ ગણાય છે.
પદાદ્યાસ્તુ દશ પ્રોક્તા ધાતવો હ્યાત્મનેપદે
'પદ'થી શરૂ થતા દસ ધાતુઓ આત્મનેપદરૂપે જ કહેવાય છે.
ધાત્વર્થે પ્રાતિપદિકાદ્વહુલં ચેષ્ટવન્મતમ્
ધાતુના અર્થમાં, પ્રાતિપદિકથી વિવિધ ઉપયોગ માન્ય છે.
ધાત્વર્થે કર્તૃકરણાઞ્ચિત્રાદ્યાશ્ચાપિ ધાતવઃ
ધાતુના અર્થમાં, 'ચિત્ર'થી શરૂ થતા અને કર્તા-કરણ સંબંધિત ધાતુઓ પણ સમાવિષ્ટ છે.
સ્તોમાદ્યાઃ ષોડશ તથા અન્દતસ્યં નિદર્શનમ્
'સ્તોમ'થી શરૂ થતા સોળ ધાતુઓ અહીં જણાવ્યા છે, અને આ 'અન્દતસ્ય'નું ઉદાહરણ છે.
સર્વે સર્વગણીયાશ્ચ તથાનેકાર્થવાચિનઃ
બધા ધાતુઓ સર્વગણમાં ગણાય છે અને અનેક અર્થો પણ દર્શાવે છે.
સંક્ષેપો ઽયં સમુદ્દિષ્ટો વિસ્તરસ્તત્ર તત્ર ચ
આ સંક્ષિપ્ત રૂપે જણાવાયું છે; વિગતવાર સમજ અહીં-અહીં આપવામાં આવી છે.
વૃઙ્વૃઞ્ભ્યાં ચ વિનૈકાચો ઽજન્તેષુ નિહતાઃ સ્મૃતાઃ
'વૃઙ' અને 'વૃઞ' સિવાય, 'અ' પર પૂર્ણ થતા બધા ધાતુઓ ત્યજ્ય ગણાય છે.
ભઞ્જ્ભુજ્ભ્રસ્જ્મત્જિયજ્યુજ્રુજ્રઞ્જવિજિર્સ્વઞ્જિસઞ્જ્સૃજઃ
'ભંજ', 'ભુજ', 'ભ્રસ્જ', 'મત', 'જી', 'યજ', 'યુજ', 'રુજ', 'રંજ', 'અવિ', 'જિર', 'સ્વંજ', 'ઇસંજ' અને 'સૃજ' એ ધાતુઓ છે.
શદ્સદી સ્વિદ્યતિઃસ્કન્દિર્હદી ક્રુધ્ક્ષુધિબુધ્યતી
ષડ, સદી, સ્વિદ્યતિ, સ્કંદિર, હદી, ક્રોધ, ક્ષુધિ, બુદ્ધિ — આ બધા શબ્દો છે.
મન્યહન્નાપ્ક્ષિપ્છુપિતપ્તિપસ્તૃપ્યતિદૃપ્યતી
મન્ય, અન્ન, પક્ષિપ, ચૂપિત, તપ્ત, તૃપ્તિ, દૃપ્તિ — એ પણ શબ્દો છે.
ક્રુશિર્દંશિદિશી દૃશ્મૃશ્રિરુશ્લિશ્વિશ્સ્પૃશઃ કૃષિઃ
કૃશિ, દંશી, દિશી, દૃશ, મૃશિ, રુશ, લિશ, વિશ, સ્પૃશ — આ બધા પણ શબ્દો છે.
વસતિર્દહદિહિદુહો નહ્મિહ્રુહ્લિહ્વહિસ્તથા
વસતી, દહતી, હિદુહો, નાહ્મિહ, રુહ્લિ, હ્વહિ — આ પણ એવા જ શબ્દો છે.
ચાદ્યા નિપાતા ગવયઃ પ્રાદ્યા દિગ્દેશકાલજાઃ
ચાદ્યાઓ અવિભક્ત શબ્દો છે, ગવય પણ છે; પ્રાદ્યાઓ દિશા, સ્થાન અને સમય પરથી થાય છે.
ગણપાઠઃ સૂત્રપાઠો ધાતુપાઠસ્તથૈવ ચ
ગણપાઠ, સૂત્રપાઠ અને ધાતુપાઠ — આ ત્રણેયનું પઠન થાય છે.
શબ્દાઃ સિદ્ધા વૈદિકાસ્તુ લૌકિકાશ્ચાપિ નારદ
નારદ, શબ્દો ત્રણ પ્રકારના છે — સિદ્ધ, વૈદિક અને લોકિક.
લઘુમાર્ગેણ શબ્દાનાં સાધૂનાં સંનિરૂપણમ્
લઘુમાર્ગથી સાચા શબ્દોની નિશ્ચિતી થાય છે.
પ્રકૃતિપ્રત્યયાદેશલોપાગમમુખૈઃ કૃતમ્
મૂળ, પ્રત્યય, દેશ, લોપ અને આગમથી એ રચાય છે.
કાત્સ્ન્યેર્ન વક્તુમાનન્ત્યાત્કો ઽપિશક્તો ન નારદ
નારદ, એ બધા શબ્દો પૂર્ણ અને અનંત હોવાથી, કોઈ પણ બધાં બોલી શકે તેમ નથી.
યસ્ય વિજ્ઞાન માત્રેણ ધર્મસિદ્ધિર્ભવેન્નૃણામ્
જેના માત્ર જ્ઞાનથી મનુષ્યોને ધર્મની સિદ્ધિ મળે છે.
ગણિતં જાતકં વિપ્ર સંહિતાસ્કન્ધસંજ્ઞિતાઃ
ગણિત, જાતક, બ્રાહ્મણ, અને સંહિતાઓ જેને સ્કંધ કહે છે.
અનુયોગશ્ચન્દ્રસૂર્યગ્રહણં તચોદસ્યાકમ્
અનુયોગ, ચંદ્ર-સૂર્ય ગ્રહણ અને ઉદાસ્ય પણ છે.
જાતકે રાશિભેદાશ્ચ ગ્રહયોનિશ્ચ યોનિજમ્
જાતકમાં રાશિભેદ, ગ્રહોની ઉત્પત્તિ અને જન્મ સંબંધિત વિષયો આવે છે.
કર્માજીવં ચાષ્ટવર્ગો રાજયોગાશ્ચ નાભસાઃ
કર્મ, જીવન, અષ્ટવર્ગ, રાજયોગ અને નાભસયોગ પણ છે.
ગ્રહભાવફલં ચૈવાશ્રયયોગપ્રકીર્ણકે
ગ્રહસ્થિતિનું ફળ અને આશ્રયયોગના વિવિધ પ્રકારો છે.