સપ્તાખ્યાતો દુનોતિસ્તુ પરસ્મૈપદિનો મુને
હે મુનિ, દુનોતિથી શરૂ થતા સાત ધાતુઓ પરસ્મૈપદી છે.
પરસ્મૈપદિનસ્ત્વત્ર તિકાદ્યાસ્તુ ચતુર્દશ
અહીં તિકા થી શરૂ થતા ચૌદ ધાતુઓ પરસ્મૈપદી છે.
સ્વરિતેતઃ ષઙાખ્યાતાસ્તુદાદ્યા મુનિસત્તમ
હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, તુદ થી શરૂ થતા છ ધાતુઓ સ્વરિત કહેવાય છે.
વ્રશ્ચાદય ઉદાત્તેતઃ પ્રોક્તાઃ પઞ્ચાધિકં શતમ્
વ્રશ્ચ થી શરૂ થતા એકસો પાંચ ધાતુઓ ઉદાત્ત ગણાય છે.
ણૂમુખાશ્ચૈવ ચત્વારઃ પરસ્મૈપદિનો મતાઃ
નુ થી શરૂ થતા ચાર ધાતુઓ પણ પરસ્મૈપદી માનવામાં આવે છે.
પૃઙ્ મૃઙ્ ચાત્મનેભાષૌ ષટ્ પરસ્મૈપદે રિપેઃ
પૃઙ અને મૃઙ નામના ધાતુઓ આત્મનેપદી છે, અને રિ થી શરૂ થતા છ ધાતુઓ પરસ્મૈપદી છે.
પ્રચ્છાદિષોડશાખ્યાતાઃ પરસ્મૈપદિનો મુને
હે મુનિ, 'પ્રચ્છાદિ' નામના સોળ ધાતુઓ બધા પરસ્મૈપદરૂપે જ કહેવાય છે.
કૃતીપ્રભૃતય શ્ચાપિ પરસ્મૈપદિનસ્રયઃ
અને 'કૃતિ'થી શરૂ થતા ધાતુઓ પણ પરસ્મૈપદરૂપે જ ગણાય છે.
સ્વરિતેતો રુધોનન્દા પરસ્મૈભાષિતઃ કૃતી
'કૃતિ' ધાતુ જ્યારે સ્વરિત ઉચ્ચાર સાથે બોલાય છે, ત્યારે તે પરસ્મૈપદરૂપે જ ગણાય છે, જેમ કે 'રુધ' અને 'નંદા' પણ.
ઉદાત્તેતઃ શિષપિષરુધાદ્યાઃ પઞ્ચવિંશતિઃ
'ઉદાત્ત', 'શિષ', 'પિષ', 'રુધ' વગેરેથી શરૂ થતા પચ્ચીસ ધાતુઓ પણ એ રીતે ઓળખાય છે.
મનુવન્વાત્મનેભાષૌ સ્વરિતેત્ત્કૃઞુદાહૃતઃ
'મનુ', 'વન' અને 'આત્મન' રૂપોમાં ધાતુ સ્વરિત ઉચ્ચાર સાથે બોલાય છે, તેથી તેને 'કૃઞ' કહેવાય છે.
ક્યાદ્યાઃ સપ્તોભયેભાષાઃ સૌત્રાઃ સ્તંભ્વાદિકાસ્તથા
'ક્યા'થી શરૂ થતા સાત ધાતુઓ બંને રીતે બોલાય છે, તેમ જ 'સૌત્ર' અને 'સ્તંભવાદિક'થી શરૂ થતા પણ.
દ્વાવિંશતિરુદાત્તેતઃ કુધાદ્યા ધાતવો મતાઃ
'કુધા'થી શરૂ થતા બાવીસ ધાતુઓ ઉદાત્ત સ્વર સાથે માનવામાં આવે છે.
પરસ્મૈપદિનશ્ચાથ સ્વરિતેદ્ગ્રહ એવ ચ
અને પરસ્મૈપદ ધાતુઓ પણ સ્વરિત ઉચ્ચાર સાથે જ લેવાય છે.
ચુરાદ્યા ધાતવો ઞ્યન્તા ષટ્ર્ત્રિંશદધિકઃ શતમ્
'ચુર'થી શરૂ અને 'ઞ્ય' પર પૂર્ણ થતા ધાતુઓની સંખ્યા એકસો છત્રીસ છે.
ચર્ચાદ્યા આધૃષીયાસ્તુ પ્યન્તા વા પરિકીર્તિતાઃ
'ચર્ચા'થી શરૂ અને 'આધૃષીય' પર પૂર્ણ થતા, તેમજ 'પ્ય' પર પૂર્ણ થતા ધાતુઓ પણ ગણાય છે.
પદાદ્યાસ્તુ દશ પ્રોક્તા ધાતવો હ્યાત્મનેપદે
'પદ'થી શરૂ થતા દસ ધાતુઓ આત્મનેપદરૂપે જ કહેવાય છે.
ધાત્વર્થે પ્રાતિપદિકાદ્વહુલં ચેષ્ટવન્મતમ્
ધાતુના અર્થમાં, પ્રાતિપદિકથી વિવિધ ઉપયોગ માન્ય છે.
ધાત્વર્થે કર્તૃકરણાઞ્ચિત્રાદ્યાશ્ચાપિ ધાતવઃ
ધાતુના અર્થમાં, 'ચિત્ર'થી શરૂ થતા અને કર્તા-કરણ સંબંધિત ધાતુઓ પણ સમાવિષ્ટ છે.
સ્તોમાદ્યાઃ ષોડશ તથા અન્દતસ્યં નિદર્શનમ્
'સ્તોમ'થી શરૂ થતા સોળ ધાતુઓ અહીં જણાવ્યા છે, અને આ 'અન્દતસ્ય'નું ઉદાહરણ છે.
સર્વે સર્વગણીયાશ્ચ તથાનેકાર્થવાચિનઃ
બધા ધાતુઓ સર્વગણમાં ગણાય છે અને અનેક અર્થો પણ દર્શાવે છે.
સંક્ષેપો ઽયં સમુદ્દિષ્ટો વિસ્તરસ્તત્ર તત્ર ચ
આ સંક્ષિપ્ત રૂપે જણાવાયું છે; વિગતવાર સમજ અહીં-અહીં આપવામાં આવી છે.
વૃઙ્વૃઞ્ભ્યાં ચ વિનૈકાચો ઽજન્તેષુ નિહતાઃ સ્મૃતાઃ
'વૃઙ' અને 'વૃઞ' સિવાય, 'અ' પર પૂર્ણ થતા બધા ધાતુઓ ત્યજ્ય ગણાય છે.
ભઞ્જ્ભુજ્ભ્રસ્જ્મત્જિયજ્યુજ્રુજ્રઞ્જવિજિર્સ્વઞ્જિસઞ્જ્સૃજઃ
'ભંજ', 'ભુજ', 'ભ્રસ્જ', 'મત', 'જી', 'યજ', 'યુજ', 'રુજ', 'રંજ', 'અવિ', 'જિર', 'સ્વંજ', 'ઇસંજ' અને 'સૃજ' એ ધાતુઓ છે.
શદ્સદી સ્વિદ્યતિઃસ્કન્દિર્હદી ક્રુધ્ક્ષુધિબુધ્યતી
ષડ, સદી, સ્વિદ્યતિ, સ્કંદિર, હદી, ક્રોધ, ક્ષુધિ, બુદ્ધિ — આ બધા શબ્દો છે.
મન્યહન્નાપ્ક્ષિપ્છુપિતપ્તિપસ્તૃપ્યતિદૃપ્યતી
મન્ય, અન્ન, પક્ષિપ, ચૂપિત, તપ્ત, તૃપ્તિ, દૃપ્તિ — એ પણ શબ્દો છે.
ક્રુશિર્દંશિદિશી દૃશ્મૃશ્રિરુશ્લિશ્વિશ્સ્પૃશઃ કૃષિઃ
કૃશિ, દંશી, દિશી, દૃશ, મૃશિ, રુશ, લિશ, વિશ, સ્પૃશ — આ બધા પણ શબ્દો છે.
વસતિર્દહદિહિદુહો નહ્મિહ્રુહ્લિહ્વહિસ્તથા
વસતી, દહતી, હિદુહો, નાહ્મિહ, રુહ્લિ, હ્વહિ — આ પણ એવા જ શબ્દો છે.
ચાદ્યા નિપાતા ગવયઃ પ્રાદ્યા દિગ્દેશકાલજાઃ
ચાદ્યાઓ અવિભક્ત શબ્દો છે, ગવય પણ છે; પ્રાદ્યાઓ દિશા, સ્થાન અને સમય પરથી થાય છે.
ગણપાઠઃ સૂત્રપાઠો ધાતુપાઠસ્તથૈવ ચ
ગણપાઠ, સૂત્રપાઠ અને ધાતુપાઠ — આ ત્રણેયનું પઠન થાય છે.