દધર્ત્યાદ્યા સ્વવદ્ભિશ્ચ સસૂવેતિ ચ ધિષ્વ ચ
'ધરે છે'થી શરૂ થતા રૂપો, 'પેદા કરે છે' જેવા અને 'મૂકી દે' — આ બધાં પણ ગણાય છે.
રથીતરી નસતાદ્યા અમ્નર્ભુવરથો ઇતિ
'રથચાલક', 'રથચાલક નહિ', 'નસત'થી શરૂ થતા, 'અમ્નર્ભુવ', 'રથ' વગેરે શબ્દો પણ છે.
દાશ્વાંશ્વ સ્વતવાન્યાપૌત્રિભિષ્ટ્વં ચ નૃભિષ્ટુતઃ
'આપ્યું', 'માલિકી ધરાવતો', 'પોતાનું', 'પુત્રો સાથે' અને 'પુરુષો દ્વારા વખાણાયેલો' — આ બધા રૂપો પણ છે.
ચતુર્વિધાદ્બાહુલકાત્પ્રવૃત્તેરપ્રવૃત્તિતઃ
ચારે પ્રકારની બહુતામાંથી પ્રવૃત્તિ અને અપ્રવૃત્તિ બંને થાય છે.
ભૂવાદ્યા ધાતવો જ્ઞેયાઃ પરસ્મૈપદિનઃસ્મૃતાઃ
'ભૂ'થી શરૂ થતા ધાતુઓ પરસ્મૈપદ માનવામાં આવે છે, એમ માનવું.
અતાદયો ઽષ્ટત્રિંશઞ્ચ પરસ્મૈપદિનો મુને
'અત'થી શરૂ થતા અને અન્ય અડત્રીસ ધાતુઓ પણ, હે મુનિ, પરસ્મૈપદ છે.
ઉદાત્તેતરતુ પઞ્ચાશત્ફક્કાદ્યાઃ પરિકીર્તિતાઃ
'ફક'થી શરૂ થતા પચાસ ધાતુઓ ઉદાત્ત સ્વર ધરાવતી ગણાય છે.
ગુપાદયો દ્વિચત્વારિંશદુદાત્તેતાઃ સમીરિતાઃ
'ગુપ'થી શરૂ થતા બેંચાળીશ ધાતુઓ પણ ઉદાત્ત સ્વર ધરાવે છે.
અણાદયોપ્યુદાત્તેતઃ સપ્તવિંશતિધાતવઃ
'અણ'થી શરૂ થતા સત્તાવીસ ધાતુઓ પણ ઉદાત્ત સ્વર ધરાવે છે.
દ્વિસપ્તતિમિતા મવ્યમુખાશ્ચોદાત્તબન્ધના
'મવ્ય' અને 'મુખા'થી શરૂ થતા, કુલ બહેતર ધાતુઓ ઉદાત્ત સ્વરથી બંધાયેલ છે.
ક્ષુધાદયો ઽનુદાત્તેતો દ્વિષપઞ્ચાશદુદાહૃતાઃ
‘ક્ષુધા’થી શરૂ થતા અને બીજા બાવન ધાતુઓ અનુદાત્ત ગણાય છે.
દ્યુતાદ્યા અનુદાત્તેતો દ્વાવિંશતિરતો મતાઃ
‘દ્યુતા’થી શરૂ થતા અને બીજા બાવીસ ધાતુઓ પણ અનુદાત્ત માનવામાં આવે છે.
તતો જ્વલદુદાત્તેતો દ્વિપઞ્ચાશન્મિતાસ્તથા
પછી ‘જ્વલદ’થી શરૂ થતા અને બીજા બાવન ધાતુઓ ઉદાત્ત ગણાય છે.
અનુદાત્તેત અખ્યાતા ભાદ્યુતાત્તા ઇતઃ સ્યમાત્
અનુદાત્ત તરીકે ઓળખાતા ધાતુઓ ક્રિયાપદ છે, જ્યારે ‘ભા’ અને ‘દ્યુત’થી શરૂ થતા ધાતુઓ અહીંથી ઉદાત્ત ગણાય છે.
સદસ્રય ઉદાત્તેતઃ કુચાદ્વેદા ઉદાત્ત ઇત્
‘સદ’ અને ‘આશ્રય’થી શરૂ થતા ધાતુઓ ઉદાત્ત છે; ‘કુચાદ’ અને ‘વેદ’થી શરૂ થતા પણ ઉદાત્ત છે.
સ્વરિતેચ્છિઞ્ભૃઞાદ્યાશ્ચત્વાર સ્વરિતેત્તતઃ
‘સ્વરિત’, ‘ઇચ્છ’ અને ‘ભૃણ’થી શરૂ થતા ચાર ધાતુઓ સ્વરિત ગણાય છે.
અષ્ટાદશસ્મિઙાદ્યાસ્તુ આમનેપદિનો મતાઃ
‘અષ્ટાદશ’થી શરૂ થતા ધાતુઓ આત્મનેપદમાં માનવામાં આવે છે.
હૃપરસ્મૈપદી ચાત્મનેભાષાસ્તુ ગુપાત્રયઃ
‘હૃ’થી શરૂ થતા ધાતુઓ પરસ્મૈપદ છે અને ‘ગુપ’, ‘આ’ અને ‘ત્ર’ એ ત્રણેય ધાતુઓ બંને રૂપે વપરાય છે.
પરસ્મૈપદિનઃ પઞ્ચ દશ સ્કંમ્ભ્વાદયસ્તથા
‘સ્કંભ’થી શરૂ થતા પંદર ધાતુઓ પણ પરસ્મૈપદ ગણાય છે.
સ્વરિતેતઃ પચાદ્યઙ્કાઃ પરસ્મૈપદિનો મતાઃ
‘પચ’થી શરૂ થતા અને સ્વરિત ચિહ્ન ધરાવતા ધાતુઓ પરસ્મૈપદ ગણાય છે.
ભ્વાદ્યા એતે ષડધિકં સહસ્રં ધાતવો મતાઃ
‘ભૂ’થી શરૂ થતા અને કુલ હજાર છ ધાતુઓ ધાતુ તરીકે માનવામાં આવે છે.
સ્વરિતેતો દ્વિષાદ્યાસ્તુ ચત્વારો ધાતવો મતાઃ
‘દ્વિષ’થી શરૂ થતા ચાર ધાતુઓ સ્વરિત ધાતુ તરીકે ગણાય છે.
ઇરાદયો ઽનુદાત્તેતો ધાતવસ્તુ ત્રયોદશ
‘ઇર’થી શરૂ થતા અને બીજા ત્રેણી ધાતુઓ અનુદાત્ત ધાતુ છે.
પરસ્મૈપદિનઃ પ્રોક્તા ષુમુખાઃ સપ્ત ધાતવઃ
‘ષુ’થી શરૂ થતા સાત ધાતુઓ પરસ્મૈપદ તરીકે જણાવવામાં આવ્યા છે.
ઘુમુખાસ્ત્રય ઉદ્દિષ્ટાઃ પરસ્મૈપદિનસ્તથા
‘ઘુ’થી શરૂ થતા ત્રણ ધાતુઓ પણ પરસ્મૈપદ ગણાય છે.
ષ્ટુઞેકસ્તુ સમા ખ્યાતઃ સ્મૃતે નારદ શાબ્દિકૈઃ
‘ષ્ટુઞ’ એકમાત્ર ધાતુ વ્યાકરણકારોમાં પ્રસિદ્ધ છે, હે નારદ.
ઇઙ્ઙાત્મનેપદી પ્રોક્તો ધાતુર્નારદ કેવલઃ
‘ઇઙ’ ધાતુ માત્ર આત્મનેપદમાં જ ગણાય છે, હે નારદ.
ઞિષ્વપ્શયે સમુદ્દિષ્ટઃ પરસ્મૈપદિકસ્તથા
‘ઞિષ’ જેનો અર્થ ઊંઘ કરવો એવો છે, તે પણ પરસ્મૈપદ ધાતુ ગણાય છે.
દીધીઙ્વેઙ્સ્મૃતૌ ધાતૂ આત્મનેપદિનૌ મુને
હે મુનિ, દી, ધી, વે અને હ્વે નામના ધાતુઓ સ્મૃતિ પ્રમાણે આત્મનેપદી માનવામાં આવે છે.
ચર્કરીતં ચ હ્નુઙ્ પ્રોક્તો ઽનુદાત્તેન્મુનિસત્તમ
હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, હ્નુ નામનો ધાતુ અનુદાત્ત સ્વર સાથે ઉપયોગમાં આવે ત્યારે તેને ચરકરિત કહેવાય છે.