બહુલં છન્દસીત્યુક્તમત્ર વાચ્યં પુનર્વસૂ
વૈદિક છંદોમાં આવા રૂપો બહુવાર જોવા મળે છે; અહીં ફરીથી સમજાવવું છે.
પરં વ્યવહિતાશ્ચાપિ ગતિસંજ્ઞાસ્તથા હિ આ
અને, જે દૂર હોય તેને પણ 'ગતિ' નામથી ઓળખાય છે.
નિષ્ટર્ક્યાન્દ્યાસ્તથોક્તાશ્ચ ગૃભાયેત્યાદિકાસ્તથા
જે શબ્દો નિશ્ચિત રીતે નક્કી કરી શકાય નહીં, અને 'ગર્ભ માટે' વગેરે જે શરૂ થાય છે, એ બધાં પણ આ રીતે ગણાય છે.
વ્યત્યયમિચ્છતિ શાસ્રકૃદેષાં સો ઽપિ ચ સિદ્ધ્યતિ બાહુલકેન
આમાંથી નિયમ બનાવનારને જો કોઈ વિમુખતા જોઈએ હોય, તો એ પણ બહુતા દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે.
રાત્રી વિમ્બી ચ કદ્રૂશ્ચાવિષ્ટ્વૌ વાજસનેયિનઃ
'રાત', 'વિમ્બી', 'કદ્રૂ' અને 'અવિષ્ટુ' — આ બધા શબ્દો વાજસનેયીઓના છે.
દેવાસો ઽથો સર્વદેવતાતિત્વાવત ઇત્યપિ
દેવતાઓ અને સર્વ દેવતાઓ કરતાં શ્રેષ્ઠ જે છે, એ પણ અહીં સમાવિષ્ટ છે.
અપસ્પૃધેથાં નો અવ્યાદાયો અસ્માન્મુખાસ્તથા
તમે બંને અમને શુદ્ધ કરો; અમારાં મોઢેથી અમને કોઈ અપ્રિયતા ન થાય.
હિરણ્યયેન નરં ચ પરમે વ્યોમનિત્યપિ
'સોનાથી' અને 'પુરૂષ' — આ બંને પણ પરમ આકાશમાં કહેવાય છે.
યજધ્વૈનમેમસિ ચ સ્નાત્વી ગત્વા પચાસ્થભૌઃ
'એને યજ્ઞ કરો', 'અમે પહોંચીએ છીએ', અને 'સ્નાન કરીને, જઈને, હાડકાં રાંધો' — આ પણ કહેવાય છે.
પશ્યેદધદ્બ્રભૂથાપિ પ્રમિણાન્તિત્યવીવૃધત્
એ જોઈ શકે, મૂકી શકે, બની શકે; માપી શકે અને વધારી શકે.
દધર્ત્યાદ્યા સ્વવદ્ભિશ્ચ સસૂવેતિ ચ ધિષ્વ ચ
'ધરે છે'થી શરૂ થતા રૂપો, 'પેદા કરે છે' જેવા અને 'મૂકી દે' — આ બધાં પણ ગણાય છે.
રથીતરી નસતાદ્યા અમ્નર્ભુવરથો ઇતિ
'રથચાલક', 'રથચાલક નહિ', 'નસત'થી શરૂ થતા, 'અમ્નર્ભુવ', 'રથ' વગેરે શબ્દો પણ છે.
દાશ્વાંશ્વ સ્વતવાન્યાપૌત્રિભિષ્ટ્વં ચ નૃભિષ્ટુતઃ
'આપ્યું', 'માલિકી ધરાવતો', 'પોતાનું', 'પુત્રો સાથે' અને 'પુરુષો દ્વારા વખાણાયેલો' — આ બધા રૂપો પણ છે.
ચતુર્વિધાદ્બાહુલકાત્પ્રવૃત્તેરપ્રવૃત્તિતઃ
ચારે પ્રકારની બહુતામાંથી પ્રવૃત્તિ અને અપ્રવૃત્તિ બંને થાય છે.
ભૂવાદ્યા ધાતવો જ્ઞેયાઃ પરસ્મૈપદિનઃસ્મૃતાઃ
'ભૂ'થી શરૂ થતા ધાતુઓ પરસ્મૈપદ માનવામાં આવે છે, એમ માનવું.
અતાદયો ઽષ્ટત્રિંશઞ્ચ પરસ્મૈપદિનો મુને
'અત'થી શરૂ થતા અને અન્ય અડત્રીસ ધાતુઓ પણ, હે મુનિ, પરસ્મૈપદ છે.
ઉદાત્તેતરતુ પઞ્ચાશત્ફક્કાદ્યાઃ પરિકીર્તિતાઃ
'ફક'થી શરૂ થતા પચાસ ધાતુઓ ઉદાત્ત સ્વર ધરાવતી ગણાય છે.
ગુપાદયો દ્વિચત્વારિંશદુદાત્તેતાઃ સમીરિતાઃ
'ગુપ'થી શરૂ થતા બેંચાળીશ ધાતુઓ પણ ઉદાત્ત સ્વર ધરાવે છે.
અણાદયોપ્યુદાત્તેતઃ સપ્તવિંશતિધાતવઃ
'અણ'થી શરૂ થતા સત્તાવીસ ધાતુઓ પણ ઉદાત્ત સ્વર ધરાવે છે.
દ્વિસપ્તતિમિતા મવ્યમુખાશ્ચોદાત્તબન્ધના
'મવ્ય' અને 'મુખા'થી શરૂ થતા, કુલ બહેતર ધાતુઓ ઉદાત્ત સ્વરથી બંધાયેલ છે.
ક્ષુધાદયો ઽનુદાત્તેતો દ્વિષપઞ્ચાશદુદાહૃતાઃ
‘ક્ષુધા’થી શરૂ થતા અને બીજા બાવન ધાતુઓ અનુદાત્ત ગણાય છે.
દ્યુતાદ્યા અનુદાત્તેતો દ્વાવિંશતિરતો મતાઃ
‘દ્યુતા’થી શરૂ થતા અને બીજા બાવીસ ધાતુઓ પણ અનુદાત્ત માનવામાં આવે છે.
તતો જ્વલદુદાત્તેતો દ્વિપઞ્ચાશન્મિતાસ્તથા
પછી ‘જ્વલદ’થી શરૂ થતા અને બીજા બાવન ધાતુઓ ઉદાત્ત ગણાય છે.
અનુદાત્તેત અખ્યાતા ભાદ્યુતાત્તા ઇતઃ સ્યમાત્
અનુદાત્ત તરીકે ઓળખાતા ધાતુઓ ક્રિયાપદ છે, જ્યારે ‘ભા’ અને ‘દ્યુત’થી શરૂ થતા ધાતુઓ અહીંથી ઉદાત્ત ગણાય છે.
સદસ્રય ઉદાત્તેતઃ કુચાદ્વેદા ઉદાત્ત ઇત્
‘સદ’ અને ‘આશ્રય’થી શરૂ થતા ધાતુઓ ઉદાત્ત છે; ‘કુચાદ’ અને ‘વેદ’થી શરૂ થતા પણ ઉદાત્ત છે.
સ્વરિતેચ્છિઞ્ભૃઞાદ્યાશ્ચત્વાર સ્વરિતેત્તતઃ
‘સ્વરિત’, ‘ઇચ્છ’ અને ‘ભૃણ’થી શરૂ થતા ચાર ધાતુઓ સ્વરિત ગણાય છે.
અષ્ટાદશસ્મિઙાદ્યાસ્તુ આમનેપદિનો મતાઃ
‘અષ્ટાદશ’થી શરૂ થતા ધાતુઓ આત્મનેપદમાં માનવામાં આવે છે.
હૃપરસ્મૈપદી ચાત્મનેભાષાસ્તુ ગુપાત્રયઃ
‘હૃ’થી શરૂ થતા ધાતુઓ પરસ્મૈપદ છે અને ‘ગુપ’, ‘આ’ અને ‘ત્ર’ એ ત્રણેય ધાતુઓ બંને રૂપે વપરાય છે.
પરસ્મૈપદિનઃ પઞ્ચ દશ સ્કંમ્ભ્વાદયસ્તથા
‘સ્કંભ’થી શરૂ થતા પંદર ધાતુઓ પણ પરસ્મૈપદ ગણાય છે.
સ્વરિતેતઃ પચાદ્યઙ્કાઃ પરસ્મૈપદિનો મતાઃ
‘પચ’થી શરૂ થતા અને સ્વરિત ચિહ્ન ધરાવતા ધાતુઓ પરસ્મૈપદ ગણાય છે.