રામાશ્રિતસ્તત્પુરુષે ધાન્યાર્થો યૂપદારુ ચ
'રામ આધારિત', 'અન્ન માટે', અને 'યૂપ લાકડું' — આ તત્પુરુષ સમાસના ઉદાહરણ છે.
પઞ્ચગવં દશગ્રામી ત્રિફલેતિ તુ રૂઢિતઃ
'પંચગવ્ય', 'દશગ્રામી', અને 'ત્રિફળા' — આ શબ્દો પ્રચલિત વપરાશથી જ જાણીતા છે.
અબ્રાહ્મણો ન ઞિ પ્રોક્તઃ કુંભકારાદિકઃ કૃતા
અબ્રાહ્મણ માટે 'ઞિ' પ્રયોગ થતો નથી; 'કુંભકાર' જેવા શબ્દો 'કૃત'થી બનેલા છે.
પઞ્ચગૂ રૂપવદ્ભાર્યો મધ્યાહ્નઃ સસુતાદિકઃ
'પંચગૂ', 'સુંદર પત્ની ધરાવનારો', 'મધ્યાહ્ન', 'પુત્રવાળો' વગેરે આવા જ બનેલા છે.
ભિક્ષામાનય ગાં ચાપિ વાક્યમેવાનયોર્ભવેત્
'ભિક્ષા લાવો' અને 'ગાય લાવો' — બંને વાક્યરૂપ છે.
રામકૃષ્ણં દ્વિજ દ્વૈ દ્વૈ બ્રહ્મ ચૈકમુપાસ્યતે
'રામકૃષ્ણ', 'દ્વિજ', 'બે-બે', અને 'એક બ્રહ્મ' — આ અર્થમાં સમજવા.
તત્પઞ્ચવિધમાખ્યાતં વૈદિકં ધાતુરૂપકમ્
આ રીતે, વૈદિક ધાતુરૂપના પાંચ પ્રકાર સમજાવ્યા.
વિકારઃ ક્વાપિ વર્ણાનાં વર્ણનાશઃ ક્વચિન્મતઃ
ક્યારેક ધ્વનિમાં ફેરફાર થાય છે, તો ક્યારેક કોઈ અક્ષર છૂટી જાય છે એવું માનવામાં આવે છે.
ધાતોર્યોગાતિશયી ચ સંયોગઃ પરિકીર્તિતઃ
ધાતુ કરતા વધારે જોડાણને વિશેષ સંયોગ કહેવાય છે.
ગૂઢોત્મા વર્ણવિકૃતેર્વર્ણનાંશાત્પૃષોદરઃ
છુપાયેલ તત્વ, ધ્વનિમાં ફેરફાર અથવા અક્ષરનો ભાગ — તેને પૃષોદર કહે છે.
બહુલં છન્દસીત્યુક્તમત્ર વાચ્યં પુનર્વસૂ
વૈદિક છંદોમાં આવા રૂપો બહુવાર જોવા મળે છે; અહીં ફરીથી સમજાવવું છે.
પરં વ્યવહિતાશ્ચાપિ ગતિસંજ્ઞાસ્તથા હિ આ
અને, જે દૂર હોય તેને પણ 'ગતિ' નામથી ઓળખાય છે.
નિષ્ટર્ક્યાન્દ્યાસ્તથોક્તાશ્ચ ગૃભાયેત્યાદિકાસ્તથા
જે શબ્દો નિશ્ચિત રીતે નક્કી કરી શકાય નહીં, અને 'ગર્ભ માટે' વગેરે જે શરૂ થાય છે, એ બધાં પણ આ રીતે ગણાય છે.
વ્યત્યયમિચ્છતિ શાસ્રકૃદેષાં સો ઽપિ ચ સિદ્ધ્યતિ બાહુલકેન
આમાંથી નિયમ બનાવનારને જો કોઈ વિમુખતા જોઈએ હોય, તો એ પણ બહુતા દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે.
રાત્રી વિમ્બી ચ કદ્રૂશ્ચાવિષ્ટ્વૌ વાજસનેયિનઃ
'રાત', 'વિમ્બી', 'કદ્રૂ' અને 'અવિષ્ટુ' — આ બધા શબ્દો વાજસનેયીઓના છે.
દેવાસો ઽથો સર્વદેવતાતિત્વાવત ઇત્યપિ
દેવતાઓ અને સર્વ દેવતાઓ કરતાં શ્રેષ્ઠ જે છે, એ પણ અહીં સમાવિષ્ટ છે.
અપસ્પૃધેથાં નો અવ્યાદાયો અસ્માન્મુખાસ્તથા
તમે બંને અમને શુદ્ધ કરો; અમારાં મોઢેથી અમને કોઈ અપ્રિયતા ન થાય.
હિરણ્યયેન નરં ચ પરમે વ્યોમનિત્યપિ
'સોનાથી' અને 'પુરૂષ' — આ બંને પણ પરમ આકાશમાં કહેવાય છે.
યજધ્વૈનમેમસિ ચ સ્નાત્વી ગત્વા પચાસ્થભૌઃ
'એને યજ્ઞ કરો', 'અમે પહોંચીએ છીએ', અને 'સ્નાન કરીને, જઈને, હાડકાં રાંધો' — આ પણ કહેવાય છે.
પશ્યેદધદ્બ્રભૂથાપિ પ્રમિણાન્તિત્યવીવૃધત્
એ જોઈ શકે, મૂકી શકે, બની શકે; માપી શકે અને વધારી શકે.
દધર્ત્યાદ્યા સ્વવદ્ભિશ્ચ સસૂવેતિ ચ ધિષ્વ ચ
'ધરે છે'થી શરૂ થતા રૂપો, 'પેદા કરે છે' જેવા અને 'મૂકી દે' — આ બધાં પણ ગણાય છે.
રથીતરી નસતાદ્યા અમ્નર્ભુવરથો ઇતિ
'રથચાલક', 'રથચાલક નહિ', 'નસત'થી શરૂ થતા, 'અમ્નર્ભુવ', 'રથ' વગેરે શબ્દો પણ છે.
દાશ્વાંશ્વ સ્વતવાન્યાપૌત્રિભિષ્ટ્વં ચ નૃભિષ્ટુતઃ
'આપ્યું', 'માલિકી ધરાવતો', 'પોતાનું', 'પુત્રો સાથે' અને 'પુરુષો દ્વારા વખાણાયેલો' — આ બધા રૂપો પણ છે.
ચતુર્વિધાદ્બાહુલકાત્પ્રવૃત્તેરપ્રવૃત્તિતઃ
ચારે પ્રકારની બહુતામાંથી પ્રવૃત્તિ અને અપ્રવૃત્તિ બંને થાય છે.
ભૂવાદ્યા ધાતવો જ્ઞેયાઃ પરસ્મૈપદિનઃસ્મૃતાઃ
'ભૂ'થી શરૂ થતા ધાતુઓ પરસ્મૈપદ માનવામાં આવે છે, એમ માનવું.
અતાદયો ઽષ્ટત્રિંશઞ્ચ પરસ્મૈપદિનો મુને
'અત'થી શરૂ થતા અને અન્ય અડત્રીસ ધાતુઓ પણ, હે મુનિ, પરસ્મૈપદ છે.
ઉદાત્તેતરતુ પઞ્ચાશત્ફક્કાદ્યાઃ પરિકીર્તિતાઃ
'ફક'થી શરૂ થતા પચાસ ધાતુઓ ઉદાત્ત સ્વર ધરાવતી ગણાય છે.
ગુપાદયો દ્વિચત્વારિંશદુદાત્તેતાઃ સમીરિતાઃ
'ગુપ'થી શરૂ થતા બેંચાળીશ ધાતુઓ પણ ઉદાત્ત સ્વર ધરાવે છે.
અણાદયોપ્યુદાત્તેતઃ સપ્તવિંશતિધાતવઃ
'અણ'થી શરૂ થતા સત્તાવીસ ધાતુઓ પણ ઉદાત્ત સ્વર ધરાવે છે.
દ્વિસપ્તતિમિતા મવ્યમુખાશ્ચોદાત્તબન્ધના
'મવ્ય' અને 'મુખા'થી શરૂ થતા, કુલ બહેતર ધાતુઓ ઉદાત્ત સ્વરથી બંધાયેલ છે.