કતમઃ કતરઃ સંખ્યેયવિશેષાવધારણે
'કયો' અને 'બેમાંથી કયો'—આ સંખ્યા નિશ્ચય માટે વપરાય છે.
એતાદશઃ કતિપયઃ કતિથઃ કતિ નારદ
'એટલા', 'થોડા', 'કેટલાવખત' અને 'કેટલા', હે નારદ.
દ્વેધા દ્વૈધા દ્વિધા સંખ્યા પ્રકારે ઽથ મુનીશ્વર
'બે રીતે', 'દ્વંદ્વ', 'બે ભાગમાં'—આ સંખ્યાના પ્રકાર છે, હે મહર્ષિ.
દ્વિતયં ત્રિતપં ચાપિ સંખ્યાયાં હિ દ્વયં ત્રયમ્
'જોડું', 'ત્રિપુટી', અને સંખ્યામાં 'બે', 'ત્રણ' કહેવાય છે.
ત્રૈણઃ પૌષ્ણસ્તુણ્ડિભશ્ચ વૃન્દારકકૃષીવલૌ
ત્રૈણ, પૌષ્ણ, તુંડિભ, વૃંદારક અને કૃષીવલ—આ નામો છે.
અવટીટોવનાટે નિબિડં ચેક્ષુશાકિનમ્
અવટીટ, વનાટ, નિબિઢ અને ચેક્ષુષાકિન—આ નામો છે.
વિદ્યાથુઞ્ચુર્બહુતિથં પર્વતઃ શૃઙ્ગિણસ્તથા
વિદ્યાથુંચુ, બહુતિથ, પર્વત અને શ્રૃંગિણ પણ હતા,
ચિલ્લશ્ચ ચિપિટં ચિક્વં વાતૂલઃ કુતપસ્તથા
ચિલ્લ, ચિપિટ, ચિક્વ, વાતૂલ અને કુટપ પણ હતા,
ઊર્ણાયુશ્ચ મરૂતશ્ચૈકાકી ચર્મણ્વતી તથા
ઊર્ણાયુ, મરૂત, એકાકી અને ચર્મણ્વતી પણ હતા,
આસંદી વઞ્ચ ચક્રીવત્તૂષ્ણીકાં જલ્પતક્યપિ
આસંદી, વંચ, ચક્રીવત, તૂષ્ણિકા અને જલ્પતકી પણ હતી,
શન્તઃ શન્તિઃ શંયશન્તૌ શંયોહંયુઃ શુભંયુવત્
શાંત, શાંતિ, શમ્યશાંત, શમ્યોહંયુ અને શુભંયુ પણ હતા,
ભવતિ બગભૂવ ભવિતા ભવિષ્યતિ ભવત્વભવદ્ભઘવેચ્ચાપિ
ભવતિ, બગભૂવ, ભવિતા, ભવિષ્યતિ, ભવત, અભવત, ભગવત અને ભવેચ્ચ પણ હતા,
અત્તિ જઘાસાત્તાત્સ્યત્યત્ત્વાદદદ્યાદ્દ્વિરઘસદાત્સ્યત્
અત્તિ, જગાસ, અત્તાત, સ્યતિ, અત્ત્વા, દદત, દ્વિરઘસ અને દાત્સ્યત પણ હતા,
દિદેવ દેવિતા દેવિષ્યતિ ચ અદીવ્યદ્દીવ્યેદ્દીવ્યાદ્વૈ
દિદેવ, દેવિતા, દેવિષ્યતિ, અદીવ્યત, દીવ્યેત અને દીવ્યાત પણ હતા,
સુનોત્વસુનોત્સુનુયાત્સૂયાદશાવીદસોષ્યુત્તુદતિ ચ
સુનોત, અસુનોત, સુનુયાત, સૂયાત, અશાવિત, અસોષ્યત અને ઉતુદતિ પણ હતા,
અતૌત્સીદતોત્સ્યદિતિ ચ રુણદ્ધિ રૂરોધ રોદ્ધા રોત્સ્યતિ વૈ
અતૌત, સીદત, ઓત્સ્યત, ઇતિ, રૂણદ્ધિ, રૂરોધ, રોધા અને રોત્સ્યતિ પણ હતા,
તનોતિ તતાન તનિતા તનિષ્યતિ તનોત્વતનોત્તનુયાદ્ધિ
તનોતિ, તતાન, તનિતા, તનિષ્યતિ, તનોત, અતનોત અને તનુયાત પણ હતા,
અક્રીણાત્ક્રીણાત્ક્રીણીયાત્ક્રીયાદક્રૈષીદક્રેષ્યઞ્ચોરયતિ ચોરયામાસ ચોરયિતા ચોરયિષ્યતિ ચોરયતુ
અક્રીણાત, ક્રીણાત, ક્રીણીયાત, ક્રીયાત, અકૈષીત, અક્રેષ્યત, ચોરયતિ, ચોરયામાસ, ચોરયિતા, ચોરયિષ્યતિ અને ચોરયતુ પણ હતા,
ક્રિયાસમભિહારે તુ પણ્ડિતો બોભૂયતે મુને
મુને, ક્રિયાઓના સમૂહમાં પંડિતને 'બોભૂયતે' કહેવામાં આવે છે.
અનુદાત્તઞિતો ધાતોઃ ક્રિયાવિનિમયે તથા
જ્યારે ધાતુ પર અનુદાત્ત સ્વર હોય, ત્યારે ક્રિયા બદલાવમાં પણ એવું જ થાય છે.
પરસ્મૈપદમાખ્યાતં શેષાત્કર્તારિ શાબ્દિકૈઃ
વ્યાકરણવિદો કહે છે કે પરસ્મૈપદ રૂપે ક્રિયા કર્તા માટે વપરાય છે, બાકીના સિવાય.
સૌકર્યાતિશયં ચૈવ યદાદ્યોતયિતું મુને
મુને, જ્યારે કોઈ ખાસ સરળતા કે ઉત્તમતા દર્શાવવી હોય,
લભન્તે કર્તૃતે પશ્ય પચ્યતે હ્યોદનઃ સ્વયમ્
જુઓ, કર્તૃત્વના અર્થમાં તેઓ મેળવે છે; ખીચડી પોતે જ પકાય છે.
ધાતોઃ સકર્મકાદ્ભાવે કર્મણ્યપિ લપ્રત્યયાઃ
સકર્મક ધાતુમાંથી, ભાવ અથવા કર્મણી અર્થમાં પણ 'લ' પ્રત્યય વપરાય છે.
ફલવ્યાપરયોરેકનિષ્ટતાયામકર્મકઃ
જ્યારે કર્મ અને ફળ એકરૂપ હોય, ત્યારે તેને અલગ ફળવાળું કર્મ કહેવાતું નથી.
ગૌણે કર્મણિ દ્રુહ્યાદેઃ પ્રધાને નીહૃકૃષ્વહામ્
મુખ્ય કર્મમાં, બાકી બધું જેમ કે દગો, ગૌણ ગણાય છે અને મુખ્ય કર્મને અગત્યનું માનવામાં આવે છે.
પ્રયોજ્ય કર્મણ્યન્યેષાં ણ્યન્તાનાં લાદયો મતાઃ
જેઓ બીજા માટે કામ કરે છે, તેમના દ્વારા મળતું લાભ મુખ્ય વ્યક્તિનું જ ગણાય છે.
ફલે પ્રધાનં વ્યાપારસ્તિર્ઙ્થસ્તુ વિશેષણમ્
કોઈ કાર્યના પરિણામમાં, મુખ્ય પ્રવૃત્તિ મુખ્ય ગણાય છે અને પાર થવું એ માત્ર વિશેષતા છે.
ભાવે કર્મણિ કૃત્યાઃ સ્યુઃ કૃતઃ કર્તરિ કીર્તિતાઃ
જ્યારે કર્મ થવાનું હોય, ત્યારે તેને 'કૃત્યા' કહે છે; અને જ્યારે પૂર્ણ થાય, ત્યારે તે કરનારને લગતું કહેવાય છે.
ગમ્યાદિગમ્યે નિર્દિષ્ટં શેષમદ્યતને મતમ્
'જવાનું છે' જેવી બાબતોમાં, બાકી રહેલું ભાગ આજકાલના મત પ્રમાણે નક્કી થાય છે.