અન્તરેષુ સહાર્થે ચ હીને હ્યુપશ્ચ કથ્યતે
મધ્યવર્તી, સાથે હોવાનો અર્થ, અને ઓછાપણામાં પણ 'ઉપ' કહેવાય છે.
અપ્રાણિષુ વિભક્તી દ્વે મન્યકર્મણ્યનાદરે
જડ વસ્તુઓમાં, માનસિક કર્મ કે અવગણનામાં બે વિભક્તિઓ વપરાય છે.
ચતુર્થી ચૈવ તાદર્થ્યે તુમર્થાદ્ભાવવાચિનઃ
ચોથું વિભક્તિ પણ હેતુ દર્શાવવા માટે અને 'તુમ્' અર્થ દર્શાવતી જગ્યાએ વપરાય છે.
કાલે ભાવે સપ્તમી સ્યાદેતૈર્યોગે ચ ષષ્ઠ્યપિ
સમય અને અવસ્થામાં સાતમું વિભક્તિ થાય છે, અને આવી સ્થિતિમાં છઠ્ઠું પણ વાપરી શકાય છે.
નિર્ધારણે દ્વે વિભક્તી ષષ્ટી હેતુપ્રયોગકે
નક્કી કરવા માટે બે વિભક્તિઓ થાય છે; કારણ બતાવવા માટે છઠ્ઠું વિભક્તિ વપરાય છે.
હિંસાર્થાનાં પ્રયોગે ચ કૃતિકર્મણિ કર્તરિ
હાનિ પહોંચાડતી ક્રિયાઓમાં, સાધન કે કર્તા દ્વારા થયેલા કર્મમાં આ વિભક્તિઓ વપરાય છે.
ભૂવાદિષુ તિઙતેષુ લકારા દશ વૈ સ્મૃતાઃ
'ભૂ'થી શરૂ થતા ધાતુઓમાં દસ પ્રકારના લકારો માન્ય છે.
મિવ્વસ્મસઃ પરસ્મૈ તુ પાદાનાં ચા મપનેદમ્
'મિ', 'વસ', 'મસ' અને 'સઃ' આત્મનેપદના છે, જ્યારે 'પા', 'ના', 'મ', 'પ', 'ને' અને 'દમ' પરસ્મૈપદના છે.
એ વહે મહ આદેશા જ્ઞેયા હ્યન્યે લિઙાદિષુ
'એ', 'વહે' અને 'મહા' આદિ રૂપો અન્ય લિંગાદિ લકારોમાં માનવામાં આવે છે.
મધ્યમો યુષ્મદિ પ્રોક્ત ઉત્તમઃ પુરુષો ઽસ્મદિ
મધ્યમ પુરુષ 'યુષ્મદ'થી ઓળખાય છે અને ઉત્તમ પુરુષ 'અસ્મદ'થી.
લડીરિતો વર્તમાને ભૂતે ઽનદ્યતને તથા
'લટ્' લકાર વર્તમાન માટે થાય છે અને ભૂતકાળ પણ, જો તે આજનો ન હોય.
વિધ્યાદૌ સ્યાદાશિષિ ચ લિઙિતો દ્વિવિધો મુને
વિધી અને આશીર્વાદ માટે બે પ્રકારના લિંગ લકારો હોય છે, હે મુનિ.
સ્યાદનદ્યતને ઌટૂ ચ ભવિષ્યતિ તુ ધાતુતઃ
ભવિષ્ય માટે 'ળટ્' લકાર થાય છે, પણ જ્યારે ધાતુ પોતે ભવિષ્ય દર્શાવે ત્યારે નહિ.
સિદ્ધોદાહરણં વિદ્ધિ સંહિતાદિપુરઃ સરમ્
સિદ્ધ રૂપો સંહિતા વગેરે ઉદાહરણોથી સમજવા.
હોતૄકારસ્તથા સેયં લાઙ્ગલીષા મનીષયા
'હોતૃ', 'કાર', 'સેયં', 'લાંગલી' અને 'ષા' જેવા રૂપો પરંપરા પ્રમાણે માન્ય છે.
શીતાર્તશ્ચ મુનિશ્રેષ્ઠ સેંદ્રઃ સૌકાર ઇત્યપિ
હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, 'શીતાર્ત', 'સેન્દ્ર' અને 'સૌકાર' પણ આવા જ રૂપો છે.
ત આદ્યા વિષ્ણવે હ્યત્ર તસ્મા અર્ઘો ગુરા અધઃ
આ પ્રારંભિક રૂપો અહીં વિષ્ણુ માટે છે; તેથી અર્ઘ્ય ગુરુની નીચે મૂકવો.
શૌરી એતૌ વિષ્ણુ ઇમૌ દુર્ગે અમૂ નો અર્જુનઃ
'શૌરી' અને 'એતૌ' વિષ્ણુ માટે છે; 'ઇમૌ' દુર્ગા માટે; 'અમૂ' આપણાં માટે; 'અર્જુન' પણ એ જ રીતે.
ષડત્ર ષણ્માતરશ્ચ વાક્છુરો વાગ્ધસ્રિથા
'ષડ' અહીં છ માટે છે; 'ષણમાતર' એટલે છ માતાઓ; 'વાક્ચુર' અને 'વાગ્ધસ્રિથા' પણ આવા જ શબ્દો છે.
પ્રશ્નસ્ત્વથ હરિઃષષ્ઠઃ કૃષ્ણષ્ટીકત ઇત્યપિ
હવે, 'પ્રશ્ન' હરિનો છઠ્ઠો રૂપ છે; 'કૃષ્ણષ્ટીક' પણ એવો જ શબ્દ છે.
ચક્રિંશ્છિન્ધિ ભવાઞ્છૌરિર્ભવાઞ્શૌરિરિત્યપિ
તમે ચક્રધારી છો, તમે ચોર છો, અને તમે શૂરવીર પણ છો.
તેજાંસિ મંસ્યતે ગઙ્ગા હરિશ્છેત્તા મરઃશિવઃ
તે તેજોને ગંગા સમજે છે; હરિ કાપે તો મૃત્યુ, શિવ કરે તો વિનાશ થાય છે.
રોમો દૃષ્ટો ઽબલા અત્ર સુપ્તા ઇષ્ટા ઇમા યતઃ
વાળ દેખાય છે; અહીં દુર્બળો ઊંઘ્યા છે; આ બધું ઇચ્છિત છે, એ માટે.
એષ શાર્ઙ્ગી સૈષ રામઃ સંહિતૈવં પ્રકીર્તિતા
આ શારંગધારી છે, આ રામ છે; આ જ સંહિતા તરીકે ઓળખાય છે.
રામે રઞ્જત્ મે મનઃ સુવિશદં હે રામ તુભ્યં નમઃ
મારું મન રામમાં ખુશી પામે છે, જે સ્વચ્છ અને પવિત્ર છે; હે રામ, તમને વંદન.
સર્વ ઇત્યાદિકા ગોપાઃ સખા ચૈવ પતિર્હરિઃ
ગોપાળોથી શરૂ કરીને બધા મિત્ર છે; અને હરિ પતિ છે.
અનઙ્ઘાન્ગોધુગ્લિટ્ ચ દ્વે ત્રયશ્ચત્વાર એવ ચ
નિર્દોષ, ગાયના અંગોવાળા, બે, ત્રણ અને ચાર પણ છે.
અષ્ટૌ અયં મુને સમ્રાટ્ સવિભ્રદ્વપુઙ્મનઃ
આઠ, હે મુનિ, આ રાજા છે, જેનું સ્વરૂપ અને મન ચંચળ છે.
ઉશનાસાવિંમે પુંસિ સ્યારક્તલવિરામકાઃ
ઉશનાસ અને આવિ પુરુષમાં છે; તે લાલ છે અને વિરામનું ચિહ્ન ધરાવે છે.
ગૌર્નૌંરુપાન્ દૂદ્યૌર્ગોઃ ક્ષુત્ કકુપ્સંવિત્તુ વા ક્વચિત્
ગાય, નૌકું, રૂપો, દૂધ, ભૂખ, આકાશ અને ક્યારેક જ્ઞાન પણ.