સિદ્ધરૂપપ્રબન્ધેન મુખં વેદસ્ય સાંપ્રતમ્
હવે, સિદ્ધરૂપ વ્યવસ્થા દ્વારા વેદની શરૂઆત રજૂ થાય છે.
સ્વૌજસઃ પ્રથમા પ્રોક્તા સા પ્રાતિપદિકાત્મિકા
પ્રથમ 'સ્વૌજસઃ' કહેવાય છે, જે પ્રાતિપદિક સ્વરૂપ ધરાવે છે.
અર્થાવત્પ્રાતિપદિકં ધાતુપ્રત્યયવાર્જિતમ્
જેમાં અર્થ હોય અને ધાતુ તથા પ્રત્યય ન હોય, તે પ્રાતિપદિક કહેવાય છે.
દ્વિતીયા કર્મણિ પ્રોક્તાન્તરાન્તરેણ સંયુતે
બીજું વિભક્તિ કર્મ માટે કહેવાય છે, જ્યારે વચ્ચે કંઈક જોડાય છે.
યેન ક્રિયતે તત્કરણં સઃ કર્તા સ્યાત્કરોતિ યઃ
જે દ્વારા કામ થાય છે, તે કર્તા કહેવાય છે; જે કામ કરે છે, એ કર્તા છે.
યસ્મૈ દિત્સા ધારયેદ્વૈ રોચતે સંપ્રદાનકમ્
જેનાં માટે આપવાની ઈચ્છા થાય, તેને સંપ્રદાન કહેવાય છે.
યતો ઽપૈતિ સમાદત્તે અપદત્તે ચ યં યતઃ
જેથી કંઈક દૂર થાય, કે જે દ્વારા લેવામાં આવે, અથવા જ્યાંથી દૂર થાય—
ઙ્યોઃસુપઃ સપ્તમી તુ સ્યાત્સા ચાધિકરણે ભવેત્
'ઙિ' અને 'સુ' જોડાય ત્યારે સાતમી વિભક્તિ થાય છે, અને તે અધિકરણ માટે વપરાય છે.
ઈપ્સિતં ચાનીપ્સિતં યત્તદપાદાનકં સ્મૃતમ્
જે ઈચ્છિત કે અનિચ્છિત હોય, તેને અપાદાન કહેવાય છે.
એતૈર્યોગે દ્વિતીયા સ્યાત્કર્મપ્રવચનીયકૈઃ
આ બધાં જોડાય ત્યારે, કર્મપ્રવચનિયાં સાથે બીજું વિભક્તિ આવે છે.
અન્તરેષુ સહાર્થે ચ હીને હ્યુપશ્ચ કથ્યતે
મધ્યવર્તી, સાથે હોવાનો અર્થ, અને ઓછાપણામાં પણ 'ઉપ' કહેવાય છે.
અપ્રાણિષુ વિભક્તી દ્વે મન્યકર્મણ્યનાદરે
જડ વસ્તુઓમાં, માનસિક કર્મ કે અવગણનામાં બે વિભક્તિઓ વપરાય છે.
ચતુર્થી ચૈવ તાદર્થ્યે તુમર્થાદ્ભાવવાચિનઃ
ચોથું વિભક્તિ પણ હેતુ દર્શાવવા માટે અને 'તુમ્' અર્થ દર્શાવતી જગ્યાએ વપરાય છે.
કાલે ભાવે સપ્તમી સ્યાદેતૈર્યોગે ચ ષષ્ઠ્યપિ
સમય અને અવસ્થામાં સાતમું વિભક્તિ થાય છે, અને આવી સ્થિતિમાં છઠ્ઠું પણ વાપરી શકાય છે.
નિર્ધારણે દ્વે વિભક્તી ષષ્ટી હેતુપ્રયોગકે
નક્કી કરવા માટે બે વિભક્તિઓ થાય છે; કારણ બતાવવા માટે છઠ્ઠું વિભક્તિ વપરાય છે.
હિંસાર્થાનાં પ્રયોગે ચ કૃતિકર્મણિ કર્તરિ
હાનિ પહોંચાડતી ક્રિયાઓમાં, સાધન કે કર્તા દ્વારા થયેલા કર્મમાં આ વિભક્તિઓ વપરાય છે.
ભૂવાદિષુ તિઙતેષુ લકારા દશ વૈ સ્મૃતાઃ
'ભૂ'થી શરૂ થતા ધાતુઓમાં દસ પ્રકારના લકારો માન્ય છે.
મિવ્વસ્મસઃ પરસ્મૈ તુ પાદાનાં ચા મપનેદમ્
'મિ', 'વસ', 'મસ' અને 'સઃ' આત્મનેપદના છે, જ્યારે 'પા', 'ના', 'મ', 'પ', 'ને' અને 'દમ' પરસ્મૈપદના છે.
એ વહે મહ આદેશા જ્ઞેયા હ્યન્યે લિઙાદિષુ
'એ', 'વહે' અને 'મહા' આદિ રૂપો અન્ય લિંગાદિ લકારોમાં માનવામાં આવે છે.
મધ્યમો યુષ્મદિ પ્રોક્ત ઉત્તમઃ પુરુષો ઽસ્મદિ
મધ્યમ પુરુષ 'યુષ્મદ'થી ઓળખાય છે અને ઉત્તમ પુરુષ 'અસ્મદ'થી.
લડીરિતો વર્તમાને ભૂતે ઽનદ્યતને તથા
'લટ્' લકાર વર્તમાન માટે થાય છે અને ભૂતકાળ પણ, જો તે આજનો ન હોય.
વિધ્યાદૌ સ્યાદાશિષિ ચ લિઙિતો દ્વિવિધો મુને
વિધી અને આશીર્વાદ માટે બે પ્રકારના લિંગ લકારો હોય છે, હે મુનિ.
સ્યાદનદ્યતને ઌટૂ ચ ભવિષ્યતિ તુ ધાતુતઃ
ભવિષ્ય માટે 'ળટ્' લકાર થાય છે, પણ જ્યારે ધાતુ પોતે ભવિષ્ય દર્શાવે ત્યારે નહિ.
સિદ્ધોદાહરણં વિદ્ધિ સંહિતાદિપુરઃ સરમ્
સિદ્ધ રૂપો સંહિતા વગેરે ઉદાહરણોથી સમજવા.
હોતૄકારસ્તથા સેયં લાઙ્ગલીષા મનીષયા
'હોતૃ', 'કાર', 'સેયં', 'લાંગલી' અને 'ષા' જેવા રૂપો પરંપરા પ્રમાણે માન્ય છે.
શીતાર્તશ્ચ મુનિશ્રેષ્ઠ સેંદ્રઃ સૌકાર ઇત્યપિ
હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, 'શીતાર્ત', 'સેન્દ્ર' અને 'સૌકાર' પણ આવા જ રૂપો છે.
ત આદ્યા વિષ્ણવે હ્યત્ર તસ્મા અર્ઘો ગુરા અધઃ
આ પ્રારંભિક રૂપો અહીં વિષ્ણુ માટે છે; તેથી અર્ઘ્ય ગુરુની નીચે મૂકવો.
શૌરી એતૌ વિષ્ણુ ઇમૌ દુર્ગે અમૂ નો અર્જુનઃ
'શૌરી' અને 'એતૌ' વિષ્ણુ માટે છે; 'ઇમૌ' દુર્ગા માટે; 'અમૂ' આપણાં માટે; 'અર્જુન' પણ એ જ રીતે.
ષડત્ર ષણ્માતરશ્ચ વાક્છુરો વાગ્ધસ્રિથા
'ષડ' અહીં છ માટે છે; 'ષણમાતર' એટલે છ માતાઓ; 'વાક્ચુર' અને 'વાગ્ધસ્રિથા' પણ આવા જ શબ્દો છે.
પ્રશ્નસ્ત્વથ હરિઃષષ્ઠઃ કૃષ્ણષ્ટીકત ઇત્યપિ
હવે, 'પ્રશ્ન' હરિનો છઠ્ઠો રૂપ છે; 'કૃષ્ણષ્ટીક' પણ એવો જ શબ્દ છે.