શષસેષુ વિવૃતાં તુ હકારે સંવૃતાં વિદુઃ
'ષ' અને 'સ' માં ખુલ્લું રૂપ ઓળખાય છે; 'હ' સાથે બંધ રૂપ માનવામાં આવે છે.
ઇકારં ચાપ્યુકારં ગ્રસ્તદોષં તથૈવ ચ
'ઇ' અને 'ઉ' સ્વર, તેમજ દોષગ્રસ્ત અક્ષરો પણ તેમાં સમાવિષ્ટ થાય છે.
અથ સાન્તિક ચ નઙ્મસાનુસ્વારં ઘુટતં ચ
પછી અંતે આવતો નાસિક્ય, અનુસ્વાર અને ઘોષવાળા નાસિક્યનો પણ વિચાર થાય છે.
યસ્યા લક્ષણમુક્તં યા ત્વન્યા સા સ્મૃતા વિપુલા
જેમાં જે લક્ષણો જણાવવામાં આવ્યા છે, તે એવું જ કહેવાય છે; બીજી પ્રકારની પદને 'વિપુલા' કહે છે.
તત્સંયોગોત્તરં વિદ્યાદ્ગુરુદાર્ઘાક્ષરાણિ તુ
આવા સંયોજન પછી, અક્ષરો લાંબા અને ભારવાળા ગણવા.
વિવૃત્તિર્ યત્ર દૃશ્યતે સ્વારસ્યૈવાગ્રતઃ સ્થિતઃ
જ્યાં ખુલ્લું રૂપ દેખાય છે, ત્યાં એ પોતાનાં સ્વરથી પહેલું રહે છે.
અષ્ટપ્રકારં વિજ્ઞેયં પદાનાં સ્વરલક્ષણમ્
પદોના સ્વરલક્ષણો આઠ પ્રકારના સમજવા.
મધ્યોદાત્તં સ્વરિતં દ્વિરુદાત્તમિત્યેતા અષ્ટૌ પદસંજ્ઞાઃ
મધ્યમાં ઉંચા, સ્વરિત અને બે વખત ઉંચા—આ આઠ પદોની ઓળખાણ છે.
સર્વાણિ પ્રચયસ્થાન્યુપોદાત્તં નિહન્યતે
જે બધાં સંકલનમાં આવે છે, તેમાં પ્રારંભે ઉંચો સ્વર લાદવામાં આવે છે.
સ્વરિતઃ કેવલો યત્ર મૃદુસ્તત્ર નિપાતયેત્
જ્યાં માત્ર સ્વરિત હોય, ત્યાં નરમ સ્વર અપનાવવો.
અત્રોચ્યતે શ્રેયઃ ખલુ વૈશ્યાઃ પ્રતિજ્ઞાતોચ્ચારણા યસ્ય કસ્યચિદ્વર્ણસ્ય કરણં નોપલભ્યતે પ્રતિજ્ઞા તત્ર વોઢવ્યાકરણં હિ તદાત્મકમ્
અહીં કહેવામાં આવે છે: શ્રેષ્ઠતા તો વૈશ્ય માટે છે; જો કોઈ અક્ષરનું ઉચ્ચારણ ન મળે, તો તે માટે પોતાની વ્યાકરણ પ્રમાણે જવું.
સામસુ નિભૃતં કરણં સ્વરસૌક્ષ્મ્યાન્નૈવ જાનીયુઃ
સામગાનમાં ઉચ્ચારણ ધીમું હોય છે; સ્વરનાં સૂક્ષ્મતાને કારણે એ જાણી શકાય તેમ નથી.
જીર્ણો હારઃ પ્રબુદ્ધઃ ખલૂષસિન્બ્રહ્મ ચિન્તયેત્
જ્યારે માળા જૂની થઈ જાય અને જાગૃત થાય, ત્યારે બ્રાહ્મણે તેનું તત્વ વિચારવું જોઈએ.
યાવદ્વાસંતિકી રાત્રિર્મધ્યમા પર્યુપસ્થિતા
જ્યાં સુધી નિવાસકાળની મધ્ય રાત્રિ હાજર હોય છે.
વાગ્યતઃ પ્રાતરુત્થાય ભક્ષયેદ્દ્વતધાવનમ્
વાણી પર નિયંત્રણ રાખીને, વહેલી સવારે ઉઠીને, બે પ્રકારના અનાજનું ભોજન કરવું જોઈએ.
સર્વે કણ્ટકિનઃ પુણ્યાઃ ક્ષીરિણશ્ચ યશસ્વિનઃ
બધા કાંટાવાળા છોડ પવિત્ર છે અને જે છોડ દૂધ આપે છે તે પ્રસિદ્ધ છે.
વર્ણાંશ્ચ કુરુતે સમ્યક્પ્રાચીનૌદવતિર્યથા
શબ્દોને યોગ્ય રીતે ઉચ્ચારવા જોઈએ, જેમ કે પૂર્વ દિશામાં વહેતી નદી પાર કરવામાં આવે છે.
અગ્નિમેધાજનન્યેષા સ્વરવર્ણકરી તથા
આ બધું અગ્નિહવનથી ઉત્પન્ન થાય છે અને એ જ રીતે યોગ્ય સ્વર ઉત્પન્ન કરે છે.
પીત્વા મધું ઘૃતં ચૈવ શુચિર્ભૂત્વા તતો વદેત્
મધ અને ઘી પીધા પછી, શુદ્ધ થઈને પછી જ બોલવું જોઈએ.
સપ્તમન્ત્રાનતિક્રમ્ય યથેષ્ટાં વાચમુત્સૃજેત્
સાત મંત્રો છોડ્યા વિના, મનગમતી રીતે વાત કરી શકાય છે.
સ્વરવ્યણ્ડજનમાધુર્યં લુપ્યતે નાત્ર સંશયઃ
સ્વર અને વ્યંજનની મીઠાશ ગુમાઈ જાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
કુતીર્થાદાગતં દગ્ધમપવર્ણૈશ્ચ ભક્ષિતમ્ ન તસ્ય પરિમોક્ષો ઽસ્તિ પાપાહેરિવ કિલ્બિષાત્
અયોગ્ય સ્થળેથી લાવેલું, બળી ગયેલું અથવા ખોટા ઉચ્ચાર સાથે ખાધેલું અન્ન—તેના દોષથી મુક્તિ મળતી નથી, જેમ પાપી પાપથી છૂટતો નથી.
સુસ્વરેણ સ્વવક્રેણ પ્રયુક્તં બ્રહ્મ રાજતિ ન તકાલો ન લંબોષ્ટો ન ચ સર્વાનુનાસિકઃ
મીઠી અને પોતાની સ્વચ્છ વાણીથી ઉચ્ચારેલું બ્રહ્મ તેજસ્વી બને છે—નાકથી, જાડા હોઠથી કે સંપૂર્ણ નાસિકાવાળું ઉચ્ચારણ યોગ્ય નથી.
ગદ્ગદો બદ્ધજિહ્વશ્ચ પ્રયોગાન્વક્તુમર્હતિ
જેને બોલવામાં અડચણ હોય કે જીભ બંધ હોય, તે પણ વિધિ બોલવા યોગ્ય છે.
સ તુ વર્ણાન્પ્રયુઞ્જીત દેતોષ્ઠં યસ્ય શોભનમ્
પણ, એણે એવા અક્ષરો ઉચ્ચારવા જોઈએ, જેમાં હોઠ સારી રીતે બનેલા હોય.
અલસાશ્ચ સરોગાશ્ચ યેષાં ચ વિસૃતં મનઃ
જે લોકો આળસુ છે, બીમાર છે અથવા જેમનું મન ચંચળ છે—
શનૈરધ્વસુ વર્તેત યોજનાન્ન પરં વ્રજેત્
એમણે ધીમે ધીમે માર્ગ પર આગળ વધવું જોઈએ અને એક યોજનથી વધુ દૂર ન જવું જોઈએ.
અગચ્છન્વૈનતેયો ઽપિ પદમેકં ન ગચ્છતિ
વિનતાના પુત્ર ગરુડ પણ જો ચાલે નહીં, તો એક પગલું પણ આગળ વધતો નથી.
બધિરસ્યેવ જલ્પસ્ય વિદગ્ધા વામલોચના
જેમ બહેરા માણસની વાત, અથવા ચતુર પણ દુશ્મન નજરવાળી સ્ત્રીની વાત.
અપિ રૂપસહસ્રેષુ સંદેહેષ્વેવ વર્તતે
હજારો રૂપોમાં પણ, એ શંકામાં જ રહે છે.