મૃદુશ્ચૈવ દ્વિમાત્રશ્ચ દધન્વાં ઇતિ નિદર્શનમ્
'દધન્વા' શબ્દ નમૂના તરીકે છે, જે નરમ અને બે માત્રાવાળું છે.
એવં રઙ્ગઃ પ્રયોક્તવ્યો નારદૈતન્મતં મમ
આ રીતે 'રંગ' નો ઉપયોગ કરવો જોઈએ; નારદ, આ મારું મત છે.
ચતુર્ણાં પદજાતીનાં પદાન્તા દશ કીર્તિતાઃ
ચાર પ્રકારના પદછંદોમાં, પદના અંતે દસ પ્રકાર જણાવ્યા છે.
વ્યઞ્જના ન તુ વર્તન્તે યત્ર તિષ્ટતિ સ સ્વરઃ
જ્યાં માત્ર સ્વર રહે છે, ત્યાં વ્યંજન આવતું નથી.
મણિવદ્વ્યઞ્જનં વિદ્યાત્સૂત્ર વઞ્ચ સ્વરં વિદુઃ
વ્યંજનને મણિ સમાન અને સ્વરને દોરા સમાન સમજવું જોઈએ.
દુર્બલં વ્યજનં તદ્વદ્ધરેત બલવાન્સ્વરઃ
એવામાં વ્યંજન નબળું અને સ્વર મજબૂત ગણાય છે.
જિહ્વામૂલમુપધ્મા ચ ગતિરષ્ટવિધોષ્મણઃ
જીભનું મૂળ, ઓઠે ઉચ્છાર અને ઉષ્મ ધ્વનિઓની આઠ રીતો જાણીવી જોઈએ.
વિસર્ગસ્તત્ર મન્તવ્યરતાલવ્યશ્ચાત્ર જાયતે
અહીં વિસર્ગનો વિચાર કરવો અને તાળવ્ય પણ અહીંથી થાય છે.
વ્યઞ્જનાખ્યા વિવૃત્તિસ્તુ સ્વરાખ્યા પ્રતિસંહિતા
વ્યંજનથી ફેલાવું તેને વ્યંજનાક્ષર કહે છે; સ્વરથી જોડાણ તેને સ્વરાક્ષર કહે છે.
વિવૃત્તિર્યા ભવેત્તત્ર સ્વરાખ્યાં તાં વિનિર્દ્દિશેત્
જ્યાં ફેલાવું થાય, તેને સ્વરાક્ષર તરીકે ઓળખવું.
સ્વરાન્તં તાદૃશં વિદ્યાદ્યદન્યવ્દ્યક્તમૂષ્મણઃ
ઉષ્મ ધ્વનિઓ સિવાય, જેવાં સ્વર અંતે હોય, તેને એ રીતે જાણવું.
દ્વિતીયં સ્થાનમાપન્નાઃ શષસપ્રત્યયા યદિ
'શ', 'ષ' કે 'સ' પ્રત્યય બીજા સ્થાન પર આવે તો,
ન ચૈતાન્પ્રતિજાનીયાદ્યથા મત્સ્યઃ ક્ષુરોપ્સરાઃ
એને માન્ય ન ગણવું, જેમ માછલી પાણીમાં કાપડું ન ઓળખે.
ઋચઃ સ્વચ્છન્દવૃત્તાસ્તુ પાદાસ્ત્વક્ષરમાનતઃ
ઋગ્વેદના શ્લોકો સ્વચ્છંદ છંદવાળાં છે અને પદો અક્ષરગણથી માપવામાં આવે છે.
પ્રત્યયેત સહારેફમિમીતે સ્વરભક્તયા
પ્રત્યય અને રેફ સાથે, સ્વર વિભાજનથી માપવામાં આવે છે.
વિદ્યાલ્લઘુમૃકારં તુ યદિ તૂષ્માણસંયુતઃ
જો 'ઋ' હલકું હોય અને ઉષ્મ ધ્વનિ જોડાય, તો એ રીતે ઓળખવું.
ગુરુવર્ણઃ સ વિજ્ઞેયસ્તૃચં ચાત્ર નિદર્શનમ્
ગુરુ શબ્દનો અર્થ સમજવો જોઈએ; અહીં ત્રણ પદની છંદનું ઉદાહરણ આપવામાં આવ્યું છે.
નિરૃતિપઞ્ચમા હ્યત્ર ઋકારા નાત્ર સંશયઃ
અહીં પાંચમું સ્થાન નિૃતિનું છે; એમાં 'ઋ' અક્ષરનો સ્પષ્ટ સંકેત છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.
ઇઉવર્ણાભ્યાં હીના ક્વચિદેકપદાક્રમવિયુક્તા
ક્યારેક, જ્યારે 'ઇ' અને 'ઉ' સ્વર નથી, ત્યારે કોઈ પદ એકલાં શબ્દોની શ્રેણીથી અલગ પડે છે.
સ્વરોદા વ્યઞ્જનોદા ચ વિહિતાક્ષરચિન્તકૈઃ
નક્કી કરેલા અક્ષરોને ધ્યાનમાં રાખીને, સ્વર અને વ્યંજન બંનેનું ઉચ્ચારણ નિર્ધારિત થાય છે.
શષસેષુ વિવૃતાં તુ હકારે સંવૃતાં વિદુઃ
'ષ' અને 'સ' માં ખુલ્લું રૂપ ઓળખાય છે; 'હ' સાથે બંધ રૂપ માનવામાં આવે છે.
ઇકારં ચાપ્યુકારં ગ્રસ્તદોષં તથૈવ ચ
'ઇ' અને 'ઉ' સ્વર, તેમજ દોષગ્રસ્ત અક્ષરો પણ તેમાં સમાવિષ્ટ થાય છે.
અથ સાન્તિક ચ નઙ્મસાનુસ્વારં ઘુટતં ચ
પછી અંતે આવતો નાસિક્ય, અનુસ્વાર અને ઘોષવાળા નાસિક્યનો પણ વિચાર થાય છે.
યસ્યા લક્ષણમુક્તં યા ત્વન્યા સા સ્મૃતા વિપુલા
જેમાં જે લક્ષણો જણાવવામાં આવ્યા છે, તે એવું જ કહેવાય છે; બીજી પ્રકારની પદને 'વિપુલા' કહે છે.
તત્સંયોગોત્તરં વિદ્યાદ્ગુરુદાર્ઘાક્ષરાણિ તુ
આવા સંયોજન પછી, અક્ષરો લાંબા અને ભારવાળા ગણવા.
વિવૃત્તિર્ યત્ર દૃશ્યતે સ્વારસ્યૈવાગ્રતઃ સ્થિતઃ
જ્યાં ખુલ્લું રૂપ દેખાય છે, ત્યાં એ પોતાનાં સ્વરથી પહેલું રહે છે.
અષ્ટપ્રકારં વિજ્ઞેયં પદાનાં સ્વરલક્ષણમ્
પદોના સ્વરલક્ષણો આઠ પ્રકારના સમજવા.
મધ્યોદાત્તં સ્વરિતં દ્વિરુદાત્તમિત્યેતા અષ્ટૌ પદસંજ્ઞાઃ
મધ્યમાં ઉંચા, સ્વરિત અને બે વખત ઉંચા—આ આઠ પદોની ઓળખાણ છે.
સર્વાણિ પ્રચયસ્થાન્યુપોદાત્તં નિહન્યતે
જે બધાં સંકલનમાં આવે છે, તેમાં પ્રારંભે ઉંચો સ્વર લાદવામાં આવે છે.
સ્વરિતઃ કેવલો યત્ર મૃદુસ્તત્ર નિપાતયેત્
જ્યાં માત્ર સ્વરિત હોય, ત્યાં નરમ સ્વર અપનાવવો.