યત્ર દ્વિપ્રભૃતીનિ સ્યુરુદાત્તાન્યક્ષરાણિ તુ
જ્યાં બે કે વધુ ઊંચા સ્વર હોય,
ન રેફે વા હકારે વા દ્વિર્ભાવો જાયતે ક્વચિત્
'ર' કે 'હ'માં કયાંયે પણ દ્વિગુણન થતું નથી.
ચતુર્થં તુ તૃતીયેન દ્વિતીયઃ પ્રથમેન તુ
ચોથું ત્રીજા સાથે અને બીજું પહેલાના સાથે જોડાય છે.
અનન્ત્યશ્ચ ભવેત્પૂર્વો હ્યન્તશ્ચ પરતો યદિ
જો પછીનું અંતે હોય તો પહેલું અનંત ગણાય છે.
વર્ગાન્ત્યાન્ શષસૈઃ સાર્દ્ધમન્તસ્થૈર્વાપિ સંયુતાન્
વર્ગના અંતના અક્ષરો 'શ', 'ષ', 'સ' સાથે કે અંતવાળા જોડાયેલા અક્ષરો સાથે આવે છે.
તૃતીયશ્ચ ચતુર્થશ્ચ ચતુર્થાદિપરં પદમ્
ત્રીજું અને ચોથું, અને ચોથા પછીનું શબ્દ પણ આવેછે.
અનુસ્વારોપધામૂલા તાન્ ક્વચિત્ક્રમતઃ પરમ્
અનુસ્વાર, ઉપધ્માનિય અને મૂર્ધન્ય, કયાંક ક્રમ પ્રમાણે પછી આવે છે.
સંયોગો યત્ર દૃશ્યેત ર્વ્યઞ્જનં વિરતે પદે
જ્યાં જોડાણ દેખાય અને શબ્દના અંતે વ્યંજન આવે,
સંયોગે સ્વરિતં યત્ર ઉદ્વાતઃ પ્રતનં તથા
જ્યાં જોડાણ હોય ત્યાં સ્વર ઊંચો થાય છે અને લંબાય પણ છે.
સંયોગાત્તુ વિજાનીયાત્પરં સંયોગનાયકમ્
જોડાણમાંથી સમજવું જોઈએ કે પછીનું પણ જોડાણથી ચાલે છે.
અનુસ્વારઃ પદાન્તશ્ચ ક્રમજં પ્રત્યયે સ્વકે
શબ્દના અંતે આવતો અનુસ્વાર અને પોતાના પ્રત્યયમાં ક્રમથી આવતો અનુસ્વાર,
પાદાદૌ ચાપાદાદૌ સંયોગાવગ્રહેષુ ચ
પાદના આરંભે, બીજા પાદ પછીના આરંભે, સંયુક્ત અક્ષરો અને અવગ્રહમાં,
પાદાદાવપ્યવિચ્છેદેસંયોગાન્તે ચ તિષ્ટતામ્
પાદના આરંભે પણ, વિચ્છેદ વિના, સંયુક્તના અંતે તે રહેવા દેવું.
અણુશેષો હ્રિગો વાપિ યુગલાદિરવિસ્ફુટઃ
અતિશય નાનું સ્વર, 'હૃ' અક્ષર કે આરંભે અસ્પષ્ટ જોડું હોય,
યન્નીચં નીચમેવ તદ્યત્પ્રચયસ્થં તદપિ નીચમ્
જે નીચું હોય તે નીચું જ રહે છે; અને જોડમાં જે હોય તે પણ નીચું જ ગણાય છે.
પ્રિયં દૂતં ઘૃતં ચિત્તમતિશબ્દસ્તુ નીચતઃ
'પ્રિય', 'દૂત', 'ઘૃત', 'ચિત્ત' અને 'અતિ' શબ્દો હંમેશા નીચા સ્વરે ઉચ્ચારવા.
શતેષુ સપવિત્રેષુ નીચાદુઞ્ચાર્યતે શ્રુતિઃ
શતોમાં અને પવિત્રોમાં, પઠન નીચા સ્વરથી ઊંચા સ્વર તરફ જાય છે.
વિશ્વાનરોનકારશ્ચ શેષાસ્તુસ્વરિતા નરાઃ
'વિશ્વાનર' અને 'ઓ' અક્ષર સ્વરિત સ્વરે ઉચ્ચારવા, બાકી બધું પણ એ જ રીતે, હે મનુષ્યો.
અદીર્ઘં દીર્ઘવત્કુર્યાદ્દ્વિસ્વરં યત્પ્રયુજ્યતે
ટૂંકા સ્વરને પણ જ્યાં દ્વિસ્વર આવે ત્યાં લાંબા જેવો ઉચ્ચારવો.
નિમેષકાલો માત્રા સ્યાદ્વિદ્યુત્કાલેતિ ચાપરે
પળક ઝપકવાનો સમય એટલે માત્રા કહેવાય છે; કેટલાક તેને વીજળીની ચમક જેટલો સમય માને છે.
ઋક્સ્વરા તુલ્યયોગા વા કૈશ્ચિદેવમુદીર્યતે
ઋકના સ્વર કે સમાન જોડાવાળા સ્વરો, કેટલાક એમ કહે છે.
યેતીક્ષરાદિકરણં પદાન્તસ્યેતિ તં વિદુઃ
ઉચ્ચારનો આરંભ જે અક્ષરથી થાય છે તેમાંથી શબ્દના અંત સુધી જાય છે, એમ જાણવું.
વિવૃતયશ્ચતસ્રો વૈ વિજ્ઞેયા ઇતિ મે મતમ્
ચાર પ્રકારની ખુલાસો સમજવા જેવી છે—એમ મારું માનવું છે.
હ્રસ્વાદિવત્સાનુસૃતા વત્સાનુસારિણી ચાગ્રે
ટૂંકા સ્વર પછી અને આરંભે, વત્સ અનુસરી અવાજ પણ આગળ આવે છે.
ચતસૃણાં વિવૃતીના મન્તરં માત્રિકં ભવેત્
આ ચાર ખુલાસોમાં, વચ્ચેનું અંતર માત્રા પ્રમાણે માપવું.
અર્દ્ધમાત્રિકમન્યેષામન્યેષામણુમાત્રિકમ્
બીજાઓ માટે અડધી માત્રા, અને કેટલાક માટે અણુ માત્રા ગણાય છે.
પવેષુ પરસવર્ણં સ્પર્શેષુ ચોત્તમાપતિમ્
'પ'માં પછીનું અક્ષર સમાન વર્ણનું આવે છે; સ્પર્શ અક્ષરોમાં શ્રેષ્ઠ સ્વામી લાગુ પડે છે.
અકારં રક્તમિત્યાહુસ્તકારેણ તુ રજ્યતે
'અ' અક્ષર લાલ કહેવાય છે અને 'ત' સાથે તે રંગાઈ જાય છે.
અર્દ્ધમાત્રા તુ પૂર્વસ્ય રજ્યતે ત્વણુમાત્રયા
પહેલાના અક્ષરની અડધી માત્રા પછી, એમાં થોડીક વધુ માત્રા ઉમેરાય છે.
રેફો રઙ્ગશ્ચ લોપશ્ચ સાનુસ્વરો ઽપિ વા ક્વચિત્
ક્યારેક રેફ, રંગ, લોપ અને અનુસ્વાર પણ આવે છે.