ઉચ્ચનીચસ્ય યન્મધ્યે સાધારણમિતિ શ્રુતિઃ
ઉચ્ચ અને નીચા વચ્ચે જે આવે છે, તેને પરંપરાએ 'સાધારણ' કહ્યું છે.
ઉદાત્તે નિષાદગાન્ધારાવનુદાત્તેં ઋષભધૈવતો
ઉદાત્ત સ્વરમાં નિષાદ અને ગાંધાર આવે છે; અનુદાત્ત સ્વરમાં ઋષભ અને ધૈવત આવે છે.
યત્ર કખપરા ઊષ્મા જિહ્વામૂલપ્રયોજનાઃ
જ્યાં ક, ખ અને પરા ઉષ્મ અને જીહ્વાના મૂળથી ઉચ્ચારાતા સ્વર આવે છે,
જાત્યઃ ક્ષૈપ્રો ઽભિનિહિત સ્તૈરવ્યઞ્જન એવ ચ
જે સ્વભાવથી ઉત્પન્ન, ઝડપથી ઉચ્ચારાતા, સ્પષ્ટ અને સ્થિર વ્યંજનવાળા હોય છે,
સ્વરાણામહમેતેષાં પૃથગ્વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્
હવે હું આ સ્વરોના લક્ષણો અલગથી સમજાવીશ.
સપકારં સવં વાપિ હ્યક્ષરં સ્વરિતં ભવેત્
'ક' અથવા 'વ' સાથેનું અક્ષર પણ સ્વરિત બની શકે છે.
ઇઉવર્ણો યદોદાત્તાવાપદ્યેતે પવૌ ક્વચિત્
જ્યાં 'ઇ' સ્વર ઉદાત્ત બને છે, ત્યાં ક્યારેક 'પ' અને 'વ'માં પણ આવતો હોય છે.
એઓ આભ્યામુદાત્તાભ્યામકારો નિહિતશ્ચ યઃ
જ્યાં 'એ' કે 'ઓ' બે ઉદાત્ત સ્વરોમાંથી બને છે, અથવા 'અ' સ્પષ્ટ ઉચ્ચારાય છે,
ઉદાત્તપૂર્વે યત્કિઞ્ચિચ્છન્દસિ સ્વરિતં ભવેત્
છંદમાં ઉદાત્ત પછી જે આવે છે, તે સ્વરિત બને છે.
અવગ્રહાત્પરં યત્ર સ્વરિતં સ્યાદનન્તરમ્
જ્યાં અવગ્રહ પછી તરત જ સ્વરિત આવે છે,
ઇકારં યત્ર પશ્યેયુરિકારેણૈવ સંયુતમ્
જ્યાં 'ઇ' સ્વર બીજાં 'ઇ' સાથે જોડાય છે,
સ્વરે ચેત્સ્વરિતં યત્ર વિવૃતા યત્ર સંહિતા
જ્યાં સ્વરમાં સ્વરિત આવે છે, ખૂલ્યા હોય કે જોડાયેલા હોય,
તાન્યઃ સ્વારઃ સ જાત્યેન શ્રુત્યગ્રે ક્ષૈપ્ર ઉચ્યતે
તે સ્વર પોતાનાં સ્વભાવથી આરંભે મુખ્ય ગણાય છે અને આરંભે જલદી ઉચ્ચારવામાં આવે છે.
તિરોવિરામો વિષ્કષિતે પ્રશ્લિષ્ટો હીઈગોવર્ણઃ
જ્યારે ધ્વનિ છુપાઈ જાય ત્યારે વિરામ દબાઈ જાય છે, અને જોડાયેલો સ્વર હીગોવર્ણ કહેવાય છે.
ઉઞ્ચાદેકાક્ષરાત્પૂર્વાત્સ્વરં યદ્યદિહાક્ષરમ્
જો ઊંચા સ્વરવાળી એક માત્ર અક્ષર પહેલાં અહીં બીજું કોઈ અક્ષર આવે,
ચત્વારસ્ત્વાદિતઃ સ્વારાઃ કંષંપુંશ્ફુતિશાસ્ત્રતઃ
શાસ્ત્ર પ્રમાણે આરંભે ચાર સ્વર હોય છે, જેને કંષ, પું, અને સ્ફુટિ કહે છે.
ઇકારાન્તે પદે પૂર્વ ઉકારે પરતઃ સ્થિતે
જ્યારે કોઈ શબ્દ 'ઇ' પર 끝ાય અને પછી 'ઉ'થી શરૂ થતો શબ્દ આવે,
ઇકારાન્તે પદે ચૈવોકારદ્વયં પરે પદે
અને જ્યારે શબ્દ 'ઇ' પર 끝ાય અને પછીના શબ્દમાં બે 'ઉ' આવે,
ત્રયો દીર્ઘાસ્તુ વિજ્ઞેયા યે ચ સંધ્યક્ષરેષુ વૈ
ત્રણ લાંબા સ્વર ઓળખવા જેવા છે, અને જે જોડાણમાં આવે છે તે પણ.
અનેકાનામુદાત્તાનામનુદાત્તઃ પ્રત્યયો યદિ
ઘણા ઊંચા સ્વરોમાં જો પછી નીચો સ્વર આવે,
યત્ર દ્વિપ્રભૃતીનિ સ્યુરુદાત્તાન્યક્ષરાણિ તુ
જ્યાં બે કે વધુ ઊંચા સ્વર હોય,
ન રેફે વા હકારે વા દ્વિર્ભાવો જાયતે ક્વચિત્
'ર' કે 'હ'માં કયાંયે પણ દ્વિગુણન થતું નથી.
ચતુર્થં તુ તૃતીયેન દ્વિતીયઃ પ્રથમેન તુ
ચોથું ત્રીજા સાથે અને બીજું પહેલાના સાથે જોડાય છે.
અનન્ત્યશ્ચ ભવેત્પૂર્વો હ્યન્તશ્ચ પરતો યદિ
જો પછીનું અંતે હોય તો પહેલું અનંત ગણાય છે.
વર્ગાન્ત્યાન્ શષસૈઃ સાર્દ્ધમન્તસ્થૈર્વાપિ સંયુતાન્
વર્ગના અંતના અક્ષરો 'શ', 'ષ', 'સ' સાથે કે અંતવાળા જોડાયેલા અક્ષરો સાથે આવે છે.
તૃતીયશ્ચ ચતુર્થશ્ચ ચતુર્થાદિપરં પદમ્
ત્રીજું અને ચોથું, અને ચોથા પછીનું શબ્દ પણ આવેછે.
અનુસ્વારોપધામૂલા તાન્ ક્વચિત્ક્રમતઃ પરમ્
અનુસ્વાર, ઉપધ્માનિય અને મૂર્ધન્ય, કયાંક ક્રમ પ્રમાણે પછી આવે છે.
સંયોગો યત્ર દૃશ્યેત ર્વ્યઞ્જનં વિરતે પદે
જ્યાં જોડાણ દેખાય અને શબ્દના અંતે વ્યંજન આવે,
સંયોગે સ્વરિતં યત્ર ઉદ્વાતઃ પ્રતનં તથા
જ્યાં જોડાણ હોય ત્યાં સ્વર ઊંચો થાય છે અને લંબાય પણ છે.
સંયોગાત્તુ વિજાનીયાત્પરં સંયોગનાયકમ્
જોડાણમાંથી સમજવું જોઈએ કે પછીનું પણ જોડાણથી ચાલે છે.